پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۱۴۷۱۸
تعداد نظرات: ۲ نظر
تاریخ انتشار: ۱۹ دی ۱۳۹۳ - ۱۱:۲۳
حجت‌الاسلام والمسلمین محمد عشایری‌منفرد


هنگام تولد فرزندشان حفره‌ای می‌کندند و مادر را بر روی آن حفره می‌بردند تا نوزادش اگر دختر شد مستقیم زنده به گور شود و اگر پسر شد، نجاتش دهند. وقتی مردی خبردار می‌شد که نوزادش دختر شده است، صورتش سیاه و خشم‌ناک می‌شد و از ننگ این خبر خفت‌بار خودش را گم و گور می‌کرد! (نحل: 58 و 59) این تصویری از نوزاد دختر (همان مادر فردا) در حجاز جاهلی بود.

کمی آن سوتر در ایران که اوج مدنیت آن روزگار بود، دختران زنده به گور نمی‌شدند، اما اگر بومی طبقه موبدان و شاهزادگان نبودند، شایسته آموختن قلمداد نمی‌شدند و در حفره فراخ‌تر، اما تاریک‌تر دیگری به نام جهل دفن می‌شدند تا دانشی نیاموزند.

در دیگر سوی مسیحیانی بودند که در زمان شوهردادن دختر، او را حتی شایسته تصاحب مهریه‌ خود هم نمی‌دانستند و مهریه‌ دختر را به پدر یا برادرش می‌دادند. زن، در چنین تاریکی فراگیری، در حال مرگ تدریجی بود که ناگهان "ستاره‌ای بدرخشید و ماه مجلس شد."

خداوندگاری که یک‌بار پیش از آن، زنی به بلندمرتبگی مریم را حامل نور نبوت و حلقه‌ شایسته‌ای برای انتقال نور نبوت از پیشینیان به سوی عیسی (ع) گردانده بود، این‌بار نیز محمد (ص) را برانگیخت تا آن تاریکی خفه‌کننده را بزداید و روزگار زن را روشن کند. محمد آمد و پیش از تولد دختر خودش به میهمانی خدا رفت تا معلوم شود پدر شدن برای دختری که چون مریم باید حلقه واسطی میان پیامبر الاهی و اوصیای او شود، بی‌مقدمه حاصل نمی‌شود، بلکه پدر باید از پیش به مائده‌ای از صیام و طعام بهشتی میهمان گردد.

و چنین بود که در هنگام تولد نوزادش، همسرش را بر روی گودال دخترکُشان نبرد، بلکه در هنگامی‌که مردان را خبر دختردار شدن سیه‌روی و منزوی و سرافکنده می‌کرد، با سیمایی درخشان و گشاده دخترش را به آغوش کشید و بوسید و بویید. وقتی خبر تولد فاطمه را بدو دادند، در میان اصحاب نشسته بود؛ به سیمایشان نگریست و چون غمی عمیق در چهره‌ آنان یافت، بدیشان فرمود: شما را چه شده است؟! [فاطمه] گلی است که لذت بوییدنش را من می‌برم و روزی‌اش را خداوند می‌دهد. (من لایحضره الفقیه، ج3 ص 481)

در نخستین گام، پدران را به رأفت و شوهران را به محبت و عشق‌ورزی به زنان دعوت کرد و به آنان آموخت که زنان آن‌قدر محبت‌فهم هستند که حتی یک جمله‌ "دوستت دارم" را هرگز از یاد نمی‌برند. (کافی ج5 ص 569) این را هم به مردان فرمود که بهترین مرد، مردی است که برای زنش شوهر بهتری باشد و من خودم نیز برای زنانم بهترین شوهر هستم. (من لایحضر ج 3 ص 443) درباره‌ زنان شوهر از دست داده نیز به‌گونه‌ای دیگر سفارش کرد و به مردانِ مرد فرمود: برای زنان بی‌شوهر مانند شوهری مهربان باشید. (کن للارملة کالزوج العطوف)(مشکاة الانوار، ص 168) و آن‌گونه که عمویش ابوطالب او را توصیف کرد، او خود پناه‌ خوبی برای مردان و زنان بینوا بود. (و ابیض یُستسقی الغمامُ بوجهه      ثمال الیتامی عصمة للارامل)(کافی ج 1 ص 499)

اصلاح الگوی زورگویانه مردان به الگوی بردبارانه  
زنان مدینه، نسبت به زنان مکه آزادی عمل و کنشگری بیشتری داشتند. مهاجرت زنان مکه به مدینه، شیوه زن‌سالارانه مدینه‌ای را در مقابل شیوه مردسالارانه مکی قرار داده بود. (1) در فضایی که زنان مکی هم تحت‌تأثیر زنان مدینه قرار گرفته بودند و این شرایط ذهن جامعه را آبستن این پرسش کرده بود که کدام شیوه مورد تأیید پیامبر است؟ پیامبر اکرم از سویی زنان را به کرنش در کانون خانواده فرامی‌خواند و از سویی دیگر مردان را به بردباری در برابر ناملایماتی که از زنانشان سر می‌زد دعوت می‌کرد تا الگوی خانواده متعادل را ترسیم کند.

از سویی زنان قریش را الگوی زن نمونه قرار می‌داد و می‌فرمود: «بهترین زنانتان زنان قریشی هستند که به فرزندانشان مهربان‌تر و با شوهرانشان سازگارتر هستند» (خَيْرُ نِسَائِكُمْ نِسَاءُ قُرَيْشٍ أَلْطَفُهُنَّ بِأَزْوَاجِهِنَّ وَ أَرْحَمُهُنَّ بِأَوْلَادِهِنّ...) (2) از سوی دیگر مردان را توصیه می‌کرد که به زنانشان ستم نکنند (خير الرجال من أمتي الذين لا يتطاولون على أهليهم و يحنون و لا يظلمونهم) (3) و راضی نمی‌شد که مردان به زنانشان بی‌احترامی کنند و می‌فرمود: کسی که همسری برمی‌گزیند، باید او را اکرام کند (مَنِ اتَّخَذَ زَوْجَةً فَلْيُكْرِمْهَا) (4) نمی‌توانست بپذیرد که مردی دست بر روی زنش بلند کند، می‌گفت: چگونه می‌توانید زنانتان را بزنید بعد دست در گردنشان بیاویزید؟ (أَ يَضْرِبُ أَحَدُكُمُ الْمَرْأَةَ ثُمَّ يَظَلُّ مُعَانِقَهَا) (کافی ج 5 ص 510) گاهی نگران زمختی مردانه مردان و لطافت زنانه زنان می‌شد و می‌فرمود: زنان وجود لطیفی دارند، از آنها درست مراقبت کنید. (إنما المرأة لعبة من اتخذها فلا تضیّها). (کافی ج 5 ص 510)

او خود آیینه این بردباری مردانه بود. «همسرش روزی چند متکا خریده بود که بر روی آنها تصاویری وجود داشت. وقتی پیامبر به خانه آمد، دم در ایستاد و وارد نشد. همسر پیامبر می‌گوید آثار نارضایتی را در سیمای حضرت دیدم و گفتم یا رسول‌الله توبه می‌کنم. مگر چه گناهی کرده‌ام؟ فرمودند: این متکاها چیست؟ گفتم: اینها را خریده‌ام تا شما بر روی آنها استراحت کنید، ولی حضرت فرمودند: خالقان این تصاویر در قیامت عذاب خواهند شد ...» (5) این روش مواجهه بردبارانه با خطای همسر، همان شیوه‌ای بود که حضرت خود به مردان امتش نیز می‌آموخت.

برخورد صبورانه پیامبر اکرم (ص) در ماجرای مربوط به آیات اول سوره تحریم نیز از مصادیق همین بردباری باشکوه است. در آن ماجرا دو تن از زنان پیامبر خطای غیرقابل بخششی کرده بودند؛ چندان‌که پدر یکی از این همسران می‌گوید وقتی به خانه دخترم رسیدم به او گفتم: آیا یکی از شما امروز پیامبر را خشمناک کرده است؟! ... آیا همواره به شما نگفته بودم که پیامبر طلاق‌تان را می‌دهد؟! ...این موضوع موجب شد که پیامبر تا یک ماه دیگر به خانه آن دو زن نرود...» (6) خداوند نیز در قرآن آن دو همسر را تهدید کرده است که اگر تکرار خطا بکنند، پیامبر طلاقشان خواهد داد. (تحریم: 5) با این همه باز هم پیامبر بردباری به خرج داد.

آرام‌بخشی؛ کارکرد مهم زن در خانواده
در فضای فرهنگی شبه‌جزیره که مفاهیم انتزاعی کمتر به چشم می‌آمد، ادراک مفاهیم انتزاعی برای مردم کار دشواری بود. با این حال پیامبر به یکی از کارکردهای مهم شخصیت زن، اشاره پرتکراری می‌کرد. مرتب به مردان گوش‌زد می‌کرد که از خوشبختی‌های مرد این است که زنی داشته باشد که نگاه به سیمای او موجب آرامش و شادی درونی‌اش شود. به مردان می‌گفت بعد از نعمت ایمان، بالاترین بهره‌ای که یک مرد مسلمان می‌تواند به دست بیاورد، این است که همسری دیندار داشته باشد که نگاه‌کردن به او آرامش‌‌دهنده و فرح‌بخش باشد. (وسائل الشیعة ج20 ص 41 و مستدرک الوسائل ج14 ص 169)

قدسیت‌بخشی به کارکرد زن
روزی مردی به نزدش آمد و گفت همسری دارم که وقتی به خانه می‌رسم به پیشوازم می‌آید، وقتی بیرون می‌روم بدرقه‌ام می‌کند، وقتی مرا غمگین می‌‌بیند می‌گوید: اگر برای رزق دنیا غمگینی که کسی غیر از تو آن را بر عهده گرفته است و اگر برای آخرت غمگینی خدا غمت را زیاد کند! رسول گرامی فرمود: خداوند را بر روی زمین کارگزارانی است و این زن یکی از کارگزاران او است که نیمی از اجر یک شهید را می‌برد. (وسائل الشیعة ج 20 ص 32)  

وقتی اسماء دختر یزید انصاری به نمایندگی از زنان مدینه به نزد حضرت آمد و از ایشان پرسید که چرا زنان نمی‌توانند مانند مردان از ثواب شرکت در جهاد و حج‌های مکرر و ... بهره‌مند شوند؟، حضرت فرمود این را بدان و برو به زنان مدینه هم بگو که زن اگر خوب شوهرداری کند و از تدبیرهای همسرش پیروی کند، همه آن اجرها را می‌برد. (أن حسن تبعل المرأة لزوجها و طلبها مرضاته، و اتباعها موافقته، يعدل ذلك كلّه) اسماء "لا إله الا الله"گویان به سوی زنان مدینه برگشت. (اسدالغابة ج 6 ص 19)

زن شایسته را خیر دنیا و آخرت می‌دانست و می‌فرمود: «خداوند به موسی وحی کرده است که من به فلانی خیر دنیا و آخرت داده‌ام و منظور از خیر دنیا و آخرت، همسر شایسته بود.» (مستدرک الوسائل ج14 ص 169)

ارتباطات معرفتی پیامبر با زنان
پیامبر به امتش آموخت که برتری به زن و مرد بودن نیست، بلکه تنها متغیری که برتری انسان‌ها را تعیین می‌کند عنصر تقوا است. (حجرات: 13) رفتارها و گفتارهای پیامبر مرهمی بر زخم دیرین زنان حجاز شد. زخم‌های آشکارشان که درمان شد، زخم‌های دیریاب‌تر و ژرف‌تری را در جان خویش یافتند و با پیامبر رحمت در میان نهادند. برای همین بود که جمع شدند و به محضر پیامبر شرف‌یاب شدند و گفتند گویا مردان در ‌آموختن و دانش ‌آموختن از شما، بر ما پیشی گرفته‌اند! (غلبنا علیک الرجال) پس روزی از روزهایت را ویژه آموختن و پرورش زنان کن (فاجعل لنا يوماً من نفسك) پیامبر به ایشان وعده داد که یک روزش را به آنان اختصاص دهد، آنان را موعظه کند و بدیشان دین و دانش بیاموزد. (7)
 
تشویق زنان به پرسش خردمندانه
روزی پیامبر در میان اصحاب نشسته بود. اسماء دختر یزید انصاری که زنی خردمند و متدین (الاستیعاب ج4 ص 1788) خطیبی ماهر، خواهر شهید و نیز فرزند شهید بود (اسد الغابة ج 4 ص 717) و پس از پیامبر (ص) هم از مجاهدان نبرد یرموک بود (الإصابة، ج‏8، ص 22)، به نزد ایشان شرف‌یاب شد و عرض کرد که پدر و مادرم به فدایتان، من فرستاده زنان مدینه به سوی شما هستم. خداوند شما را برای مردان و زنان به پیامبری برانگیخت و ما هم به تو و خدایت ایمان آوردیم؛ درحالی‌که ما زنان محبوس و زمین‌گیر خانه‌های شما مردان، ابزاری برای تأمین خواسته‌های شما و بر دوش‌کشنده‌ جنین‌هایتان شده‌ایم و شما مردان بر ما برتری داده شده‌اید که در امور اجتماعی مانند جماعات و عیادت بیماران و تشییع جنازه‌ها و حج‌های مکرر شرکت کنید و ما نگبهان خانه‌هایتان باشیم و لباس‌هایتان را آماده کنیم و فرزندانتان را بزرگ کنیم! آیا ما در این ثواب‌هایی که شما به دست می‌آورید، شریک هستیم؟! پیامبرِ مهربانی پیش از آنکه پاسخ او را بدهد رو به سوی اصحاب برگرداند و فرمود: آیا تاکنون دیده بودید که زنی پرسش دینی‌اش را زیباتر از او مطرح کند؟ (هل سمعتم مقالة امرأة قط أحسن من مساءلتها في أمر دينها من هذه؟) (8)

قدر این تشویق پیامبر اکرم را وقتی می‌دانیم که بدانیم خلیفه دوم حتی پس از وفات پیامبر و در زمان خلافت خود هم وقتی از مدینه‌ زمان پیامبر یاد می‌کرد، مدینه را به خاطر زن‌سالاری‌اش نکوهش می‌کرد. برای مثال در میان پاسخی که به پرسش ابن عباس می‌داد این را هم به ابن عباس گفت: «ما قریشی‌ها همواره بر زنانمان مسلط بودیم، ولی وقتی که به مدینه آمدیم با شهری مواجه شدیم که زنانشان بر مردانشان مسلط هستند. به‌تدریج زنان ما نیز از همین رسم زنان مدینه پیروی کردند» (كنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ ، فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى الأَنْصَارِ إِذَا قَوْمٌ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ ، فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَأْخُذْنَ مِنْ أَدَب نِسَاءِ الأَنْصَار) (صحیح بخاری، ج7 ص 28 حدیث 5191)

جایگاه اجتماعی
زنان در نزد پیامبر جایگاه قابل قبولی داشتند. زنانی مانند ام‌حکیم و عاتکه که حتی در جنگ احد شرکت کرده و به تشویق سپاهیان دشمن پرداخته و به آنان روحیه داده بودند پس از فتح مکه به نزد پیامبر آمدند و برای شوهرانشان امان گرفتند! عِکرَمه فرزند ابو‌جهل از بدترین دشمنان پیامبر بود. (الاستیعاب ج 3 ص 1083) او یکی از کسانی بود که در جنگ خندق همراه با عمرو بن عبدود از قسمت باریک خندق پرش کرد و به سوی اردوگاه مسلمانان آمد و رجزخوانی کرد و پس از کشته شدن عمرو بن عبدود به دست حضرت علی (ع) از معرکه گریخت. (البداية و النهاية، ج‏4، ص: 106) او در جنگ بدر نیز از سران سپاه کفر بود و بعد از شکست در جنگ بدر، برای تحریک مردم مکه به شرکت در جنگ احد، تلاش زیادی کرد. (دلائل النبوة ج3 ص 224) در جنگ احد نیز از فرماندهان سپاه دشمن بود. (شرح ابن ابی الحدید ج 14 ص 231) وقتی مکه فتح شد و پیامبر بلال را برای اذان گفتن به بام کعبه فرستاد، همین عکرمه بود که بانگ برآورد: خوش به حال پدرم ابوالحکم [که مُرد و] صدای این برده را بر بام کعبه نشنید! (المغازى، ج‏2، ص: 738) او یکی از چهار مردی بود که پیامبر بعد از فتح مکه آنان را نبخشید و فرمود که حتی اگر به پرده کعبه هم آویزان شده باشند، باید کشته شوند. (اسد الغابة ج 2 ص 195) برای همین پس از فتح مکه به یمن گریخت، اما همسرش ام حکیم که او نیز از نیروهای دشمن در جنگ احد بود (اسد الغابة ج6 ص 322)، در روز فتح مکه مسلمان شد و به نزد پیامبر آمد و از ایشان خواست که عکرمه را ببخشد. پیامبر نیز به وساطت این زن، عکرمه را که قرآن او را از ائمه‌الکفر نامیده بود، (توبه: 12) امان داد! او به سوی یمن شتافت. همسرش را یافت و به او گفت: من از نزد بخشنده‌ترین، نیکوکارترین و برترین مردم به سویت آمده‌ام و از او برایت امان گرفته‌ام و ... (بحار ج 21 ص 143 و 144)

حارث بن هشام، عموی عکرمه نیز یکی از دشمنان مهم پیامبر بود. وقتی عیاش بن ابی ربیعه اسلام آورد و می‌خواست از مکه به مدینه هجرت کند، همین حارث بود که همراه با ابوجهل او را تعقیب کردند و به مکه بازگرداندند و آن قدر شکنجه‌اش کردند که فریب خورد و دست از اسلام کشید. برخی گفته‌اند که آیه 10 سوره عنکبوت هم درباره آنان نازل شده است. (البدء و التاريخ، ج‏4، ص:  168 و مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‏8، ص: 429) حارث را هم ام‌هانی؛ دختر ابوطالب، پناه داد و از پیامبر خواست که او را ببخشد. (الاستیعاب ج 1 ص 302)

عاتکه دختر ولید بن مغیره پس از فتح مکه به نزد پیامبر آمد و برای شوهرش صفوان بن امیه از پیامبر امان گرفت. (أسد الغابة، ج ‏6، ص: 419) صفوان نیز از دشمنان درجه یک پیامبر و یکی دیگر از فعالان جنگ بدر و احد بود که برای تحریک مردم مکه به شرکت در جنگ احد، تلاش کرد. (دلائل النبوة ج3 ص 224) او از اصلی‌ترین محورهای سپاه دشمن در جنگ خندق بود. گفته‌اند صفوان یکی از مردانی بود که پیامبر پس از فتح مکه آنان را نبخشیده و فرموده بود که حتماً باید کشته شوند. (تاریخ‌نامه طبری ج 3 ص 260) او در فتح مکه از مکه گریخت، اما همسرش که مسلمان شده بود نزد پیامبر آمد و برای‌اش امان گرفت.

بخشیده‌شدن چنین جنایتکارانی با وساطت یک زن نومسلمان، از سویی نشانه این است که پیامبر تا چه حدی مهربان و دست‌یافتنی بود و از سوی دیگر نشانه جایگاه ارزشمندی است که زنان در نزد پیامبر داشتند و به موجب آن می‌توانستند در خود آن‌قدر شرافت و ارزشمندی بیابند که برای غیرقابل‌بخشش‌ترین جنایتکاران نیز امان بگیرند.

منابع
1.    قرآن
2.    الاستيعاب فى معرفة الأصحاب، أبو عمر يوسف بن عبد الله بن محمد  بن عبد البر، تحقيق على محمد البجاوى، بيروت.
3.    أسد الغابة فى معرفة الصحابة، عز الدين بن الأثير أبو الحسن على بن محمد الجزرى، بيروت، دار الفكر، 1409/1989.
4.    الإصابة فى تمييز الصحابة، احمد بن على بن حجر العسقلانى، تحقيق عادل احمد عبد الموجود و على محمد معوض، بيروت‏
5.    البداية و النهاية، أبو الفداء اسماعيل بن عمر بن كثير الدمشقى، بيروت، دار الفكر، 1407/ 1986
6.    البدء و التاريخ، مطهر بن طاهر المقدسى، بور سعيد، مكتبة الثقافة الدينية، بى تا.
7.    بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، دار إحياء التراث العربي - بيروت،   دوم، 1403 ق.
8.    تاریخ‌نامه طبری، ترجمه منسوب به بلعمى، تحقيق محمد روشن، تهران، جلد 1و2 سروش، چ دوم، 1378ش، جلد 3،4،5 البرز، چ 3، 1373ش.
9.    دلائل النبوة، و معرفة أحوال صاحب الشريعة، ابو بكر احمد بن الحسين البيهقى، تحقيق عبد المعطى قلعجى، بيروت، دار الكتب العلمية، ط الأولى، 1405/1985.
10.    سبل الهدى و الرشاد فى سيرة خير العباد، محمد بن يوسف الصالحى الشامى، تحقيق عادل احمد و على محمد معوض، بيروت، دار الكتب العلمية، ط الأولى، 1414
11.    شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد، ، ابن أبي الحديد، عبد الحميد، مكتبة آية الله المرعشي النجفي - قم، اول، 1404ق.
12.    صحيح البخاري، البخاري، محمد بن إسماعيل، المحقق: محمد زهير بن ناصر الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة: الأولى، 1422ه
13.    الكافي، كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية - تهران، چهارم، 1407 ق.
14.    كتاب المغازى، محمد بن عمر الواقدي، تحقيق مارسدن جونس، بيروت، مؤسسة الأعلمى، ط الثالثة، 1409/1989
15.    مجمع البيان فى تفسير القرآن، طبرسى فضل بن حسن، انتشارات ناصر خسرو - تهران، چاپ سوم، 1372 ش.
16.    مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل،  نورى، حسين بن محمد تقى، مؤسسة آل البيت عليهم السلام - قم،   اول، 1408ق.
17.    مشكاة الأنوار في غرر الأخبار، طبرسى، على بن حسن، المكتبة الحيدرية - نجف،   دوم، 1385ق / 1965م / 1344ش.
18.    مكارم الأخلاق، طبرسى، حسن بن فضل، الشريف الرضى – قم، چهارم، 1412 ق / 1370 ش.
19.    من لا يحضره الفقيه، ابن بابويه، محمد بن على، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم - قم،  دوم، 1413 ق.
20.    وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، شيخ حر عاملى، محمد بن حسن، مؤسسة آل البيت عليهم السلام - قم،   اول، 1409 ق.

پی‌نوشت
1.    ن ک: صحیح بخاری، ج7 ص 28 حدیث 5191).
2.    الكافي ج : 5 ص : 326 و 327 بَابُ فَضْلِ نِسَاءِ قُرَيْش‏.
3.    مکارم الاخلاق طبرسی ص 216 و 217.
4.    مستدرك‏الوسائل ج : 14 ص : 250.
5.    صحیح بخاری ج3 ض 63 حدیث 2105.
6.    صحیح بخاری ج 3 ص 133 حدیث 2468.
7.    سبل‏الهدى،ج‏9،ص:137 بخاری ج 1 ص 32 حدیث 101.
8.    أسدالغابة،ج‏6،ص:19 و الاستيعاب،ج‏4،ص:1788.

نظرات بینندگان
غیر قابل انتشار: ۱
انتشار یافته: ۲
یاشیل گلین
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۵:۵۹ - ۱۳۹۳/۱۰/۲۰
0
3
مقاله بسیار زیبایی یود تا به حال از این زاویه به مطلب نگاه نکرده بودم خیلی ممنون از این مقاله قشنگی که کار کردید
ناشناس
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۲:۵۹ - ۱۳۹۴/۰۹/۰۵
1
0
یاشیل گلین کاش مشخص میکردی که این زاویه دید با زاویه دیدهای دیگر چع تفاوتی داره و مشخصات این زاوبه دید چیست؟
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار