پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۲۰۵۹۸
تاریخ انتشار: ۰۳ شهريور ۱۳۹۴ - ۱۲:۰۰
فاطمه تفتیان


خاطرات آیینه افکار، احساسات و ویژگی‌های روحی نویسندگان آن‌هاست و منابع ارزنده‌ای برای شناخت نویسندگان خاطرات و مردمان هم‌عصر آن‌ها به‌شمار می‌رود. سابقه خاطره‌نویسی در ایران به عهد باستان و پادشاهان هخامنشی باز می‌گردد، اما از آن‌جا که خاطره‌نویسی نوعی فردگرایی و احساس شخصیت مستقل شخص در برابر جامعه است، در سیستم قومی‌جامعه ایران نمی‌توانست رشد چندانی داشته باشد؛ لذا با این اوصاف، تا قرن 19 میلادی، خاطره‌نویسی به‌ندرت و بسیار پراکنده در بین خواص جامعه ایران رواج داشت. این روند از اواسط دوره قاجار تغییر کرد و به دلیل تماس ایرانیان با اروپا، رفت‌وآمدهای سیاسی، حضور غربی‌ها در ایران، آشنایی مردم با علوم‌وفنون و پیشرفت‌های جدید، پدیدارشدن مطبوعات، فراگیری زبان‌های خارجی و... خاطره‌نویسی به مفهوم امروزی آن شکل گرفت و عمومیت پیدا کرد. (1)

البته گفتنی است که این عمومیت‌یافتن به معنای رواج خاطره‌نویسی در بین تمام اقشار جامعه آن روز نبود؛ بدیهی است که در جامعه طبقاتی عصر قاجار، شکاف‌های طبقاتی و بی‌سوادی زنان مانع بزرگی بر سر راه خاطره‌نویسی زنان جامعه بود؛ بدین‌ترتیب زنان ایران، بسیار دیرتر از مردان شروع به خاطره‌نویسی کردند؛ سردار مریم بختیاری، تاج‌السلطنه و مونس‌الدوله سه زن پیش‌گام در خاطره‌نویسی بودند.

سردار مریم؛ پیشگام خاطره‌نویسی زنان
قفل خاطره‌نویسی زنان ایران ابتدا توسط زنان طبقه بالا شکسته شد. بی‌بی‌مریم ملقب به سردار مریم، دختر حسینقلی‌خان ایلخانی‌بختیاری در این زمینه پیش‌گام دیگر زنان بود. او نه در شمار پردگیان حرمسرای شاهان قاجار، بلکه از بزرگ‌زادگان ایل بختیاری بود که پدرش توسط ظل‌السلطان کشته‌ شد و از همان کودکی مرارت‌های زیادی را متحمل گردید. مقتضیات زندگی ایلی و سختی‌هایی که تا هفت سال بعد از مرگ پدر، بر مریم و خانواده‌اش تحمیل شد، از او جنگجویی شجاع ساخت که رشادت‌های زیادی در عصر مشروطه از خود نشان داد.

سردار مریم علاوه بر مبارزات سیاسی و ضداستعماری، بانویی دست به‌قلم بود که در 45 سالگی خاطرات خود را به رشته تحریر در آورد. او که خواندن‌ونوشتن را مستقیماً تحت‌نظر برادرش سردار اسعد آموخته و رسم خاطره‌نویسی را از پدرش به ارث برده بود، در سال 1336 ق شروع به نوشتن خاطرات خود کرد.

بی‌بی‌مریم سواد اندکی داشت؛ لذا همان‌گونه که حرف می‌زد و با املایی به همان سادگی که تلفظ می‌شد و حتی با غلط‌های املایی، خاطرات و در واقع داستان حیاتش را در نهان‌وخلوت خود، به رشته تحریر درآورد.

دفتر خاطرات این شیرزن بختیاری، روشنگر گوشه‌هایی از نقش‌آفرینی زن در جامعه ایلی مردم ایران است. او در نوشته‌هایش شجاعانه سخن می‌گوید، هیچ‌گونه پرده‌پوشی نکرده و آن‌چه در زندگی‌اش رخ‌داده، به‌قلم آورده است. آبادانی ایران و بهبود شرایط زنان هم‌عصرش، دو دل‌مشغولی بزرگ سردار مریم است که در خاطراتش نمود می‌یابد؛ وضعیت نابه‌سامان زنان ایران و به‌ویژه زنان بختیاری باعث افسوس او می‌شود و از درگاه پروردگار برای رهایی آن‌ها التماس و استمداد می‌طلبد.

سردار مریم یک شخصیت ملی‌گرا و وطن‌دوست است؛ لذا در خاطراتش تا حدی به مسایل سیاسی توجه دارد و به‌طور مکرر ضمن مقایسه ایران با اروپا و آمریکا، از سلاطین قاجار انتقاد می‌کند و از عقب‌ماندگی ایران و نبود علم و تمدن در آن، اظهار تأسف می‌نماید. (2)

(در همین زمینه: زنان سردار دست به اسلحه شدند)
(در همین زمینه: تاریخ‌نگاری زنان و زنانی که دیده نمی‌شوند)

تاج‌السلطنه؛ خاطره‌نویسی در حرم شاهی
یکی دیگر از زنانی که اندکی بعد از سردار مریم، قلم به‌دست گرفت و شروع به نوشتن خاطرات خود کرد، تاج‌السلطنه دختر دوازدهم ناصر‌الدین شاه بود که در 42 سالگی؛ یعنی سال 1343ق، خاطرات خود را به رشته تحریر درآورد.

تاج‌السلطنه از پردگیان فرهیخته حرم سلطنت قاجار بود که در پرتو امکانات و امنیت جانی و مالی مترتب بر مقام اجتماعی خود، از سواد و آزادی بیان زیادتری نسبت به دیگر زنان جامعه برخوردار می‌شود و این هردو، در خاطرات او نمود بارزی یافته است. او صراحتاً از وضع موجود حرم شاهی و اندرونی دربار انتقاد می‌کند و حقایق بسیاری را از بی‌کفایتی‌های دولتمردان و شاهزاده‌های قجر به رشته تحریر در می‌آورد.

او با توجه به آزادی قلمی‌که دارد، در لابه‌لای خاطراتش که در واقع داستان زندگیش است، بی‌پروا و بدون واهمه از سرزنش اقوامش، تمام تاریخ خانواده خود را می‌نویسد و از اوضاع نابه‌سامان کشور، مخارج زیاد و اسراف‌های شاه و درباریان، سیاست‌های غلط، سفرهای پرهزینه و بی‌فایده شاه، خویشاوندپروری، خرابی اوضاع اقتصاد و معیشت مردم پرده برمی‌دارد. البته ناگفته نماند که بیشتر انتقادات تاج‌السلطنه نه به پدرش ناصرالدین‌شاه، بلکه به جانشین او یعنی مظفرالدین‌شاه و رجال حکومت‌گزارش است. (3)

متن خاطرات تاج‌السلطنه برخلاف دفتر خاطرات سردار مریم، بدون غلط املایی، نسبتاً فاخر و بعضاً رمان‌گونه است و حکایت از سواد و آشنایی هرچند سطحی او با برخی رمان‌ها و تمدن اروپایی آن زمان دارد که تاج‌السلطنه به برکت امکانات زندگی شاهی از آن بهره‌مند بوده است. (4)

تاج‌السلطنه همانند سردار مریم، در خاطرات خود از وضعیت فلاکت‌بار زنان آن روز به ستوه آمده و زبان به شکایت می‌گشاید. او با آن‌که زنی از طبقه بالای جامعه است، خود را اسیر قوانین نانوشته ناحقی می‌بیند که جامعه آن روز بر او به‌عنوان یک زن، تحمیل ‌کرده و او را تا آن‌جا دلتنگ می‌کند که بی‌پروا آرزوی مرگ می‌نماید. (5)

او سعادت یک ملت را در گرو اصلاح وضع زنان و تربیت آن‌ها می‌داند و از جهل و بی‌سوادی، پرده‌نشینی، گرفتاری در دام خرافات، تجمل‌پرستی و ناآگاهی از اوضاع جامعه شکایت می‌کند.

(در همین زمینه: کتابی برای رفع تهمت از یک «شاهزاده خانم ایرانی»)
(در همین زمینه: دختر شورشی دربار)


خاطرات مونس‌الدوله؛ آیینه تمام‌نمای فرهنگ زن قجری
یکی دیگر از زنان عهد قاجار که خاطرات خود را به بند قلم کشید، مونس‌الدوله، ندیمه حرم‌سرای ناصرالدین‌شاه بود. او در سال 1385 ق یعنی در سن 95 ‌سالگی، خاطرات خود را در روزنامه«زن روز» به چاپ رساند.

ازآن‌جاکه مونس‌الدوله‌؛ ندیمه‌ انیس‌الدوله؛ ‌سوگلی حرم ناصرالدین‌شاه بود، هم با فضای اشرافی حاکم ‌بر زندگی زنان حرم شاهی، و هم با سبک زندگی عامه زنان ساکن پایتخت، آشنا بود؛ لذا خاطرات او منبع ارزنده‌ای است برای شناخت اوضاع فرهنگی که زنان عصر قاجار در آن می‌زیستند. 

خاطرات مونس‌الدوله برخلاف خاطرات سردار مریم و تاج‌السلطنه، نه داستان زندگی شخصی او، بلکه بیشتر داستان زندگی زن در عصر قاجار است. او در خاطراتش شرح مبسوطی از افکار و اعتقادات، آداب‌وسنن، محدودیت‌ها و محذوریت‌ها، وقایع اندرونی و دل‌مشغولی‌های زنان زمان خود ارایه می‌دهد و در حین روایت زمانه، به شرح حال خود که از خانواده اشرافی است نیز می‌پردازد.

تفاوت دیگر خاطرات مونس‌الدوله با خاطرات سردار مریم و تاج‌السلطنه این است که آن‌ها در خاطراتشان تاحدی به مسایل سیاسی زمان خود هم توجه دارند، اما او با سیاست کاری ندارد و بیشتر به اوضاع اجتماعی و فرهنگی زنان عصر خود توجه دارد؛ به‌همین‌دلیل است که با مطالعه خاطرات مونس‌الدوله به‌خوبی می‌توان فهمید که چرا سردار مریم و تاج‌السلطنه در خاطرات خود از کابوسی به نام ازدواج و شوهرداری سخن می‌رانند و حتی با گریه‌و‌اندوه به خانه شوهر می‌روند.

مونس‌الدوله به دنبال چاره‌اندیشی برای حل مشکلاتی که در خاطراتش بیان می‌کند، نیست. خاطرات او آیینه تمام‌نمای فرهنگ زنان جامعه عصر قاجار است که با جزییات مبسوطی نمایش داده می‌شود؛ از‌این‌رو نیز دفتر خاطرات او با خاطرات سردار مریم و تاج‌السلطنه متفاوت است.

مونس‌الدوله همانند تاج‌السلطنه و سردار مریم در حین تعریف خاطرات و وقایع زمانه خود، مکرراً از وضعیت دختران و زنان گلایه می‌کند و از زندگی تلخ آن‌ها افسوس می‌خورد: ذلیل‌بودن دختران، بی‌پناهی، بی‌سوادی و خرافه‌گرایی زنان، چندهمسری مردان و همه محدودیت‌های زنان آن زمان با جزییاتش در خاطرات مونس‌الدوله به تصویر کشیده می‌شود:
«در دوره ما دختر ارج‌وقربی نداشت... دختر ذلیل بود و توسری‌خور... بعضی مردها که وجود دختر را بدشگون و باعث سرشکستگی می‌دانستند، اگر زن‌شان برای آن‌ها دختر می‌آورد، او را با بچه از خانه بیرون می‌انداختند... زن بی‌سواد و بی‌پناه برای بقای خودش و جلب‌توجه مرد، مجبور بود همه‌جور دسیسه‌چینی و بدجنسی بکند وگرنه یا گوشه ‌اندرونی و حرم مثل یک قاب دستمال از کارافتاده فراموش می‌شد، یا مرد... با ذلت ‌و خواری او را از خانه بیرون می‌انداخت... » (6)

فرجام سخن
سردار مریم بختیاری، تاج‌السلطنه دختر ناصرالدین‌شاه و مونس‌الدوله‌ ندیمه حرمسرای ناصرالدین شاه، سه زن پیش‌گام در خاطره‌نویسی زنان ایران بودند. نکته جالب توجه در خاطره‌نویسی آن‌ها این است که هر سه در خاطرات خود به وضعیت فلاکت‌بار زنان عصر خود اشاره داشته، خاطرات خود را نه به‌صورت روزانه و در جوانی، بلکه یک‌جا و از اواسط عمر به بعد به رشته تحریر درآورده و در خاطرات خود بر خلاف مردان آن زمان، که بیشتر موضوعات سیاسی را مدنظر داشته‌اند، به موضوعات فرهنگی و اجتماعی عصر خود پرداخته‌اند.

پی‌نوشت
1.    محمد رضا ایروانی، نگاهی به خاطره‌نویسی و مقایسه آن با زندگی نامه و سفرنامه، ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، پاییز 1386، شماره 8، ص 86.
2.    همان، ص 176.
3.    منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، خاطرات تاج‌السلطنه، تهران، نشر تاریخ ایران، 1361، صص 88- 89.
4.    همان، ص 20.
5.    همان، ص 83.
6.    سیروس سعدوندیان، خاطرات مونس‌الدوله ندیمه حرمسرای ناصرالدین شاه، تهران، زرین، 1380، صص 5- 30.

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: