پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۲۸۲۳۸
تاریخ انتشار: ۱۵ شهريور ۱۳۹۵ - ۱۰:۴۷
محدثه فصیحی‌مقدم
طبق نگاه حاکم بر جامعه جهانی، حق برابر زنان و مردان بر توسعه از جمله موضوعات حایز اهمیت بوده که خصوصاً در دهه‌های اخیر توجه بسیاری از اندیشمندان در حوزه حقوق بشر زنان را به خود جلب کرده است؛ با این وجود، نابرابری‌ها و تبعیض جنسیتی موجود در سراسر جهان، موانع جدی برای برخورداری کامل زنان از حق توسعه محسوب می‌شود (2).

برای زنان، حق توسعه صرفاً مشتمل بر برخورداری از درآمد کافی و دسترسی به منابع و تخصیص بودجه کافی به آنان نیست، بلکه پیچیدگی‌های بیشتری دارد. میزان توانمندی زنان در برخورداری از حقوق بشر، مقابله با معضل زنانه‌شدن فقر، عدم برخورداری از حق شنیده‌شدن و عدم امکان مشارکت در فرآیند تصمیم‌سازی در عرصه خانواده و اجتماع، از جمله موضوعات مهم و اساسی است که توان‌افزایی زنان و تضمین برخورداری زنان از حق توسعه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد (3).

در این یادداشت تحول نگاه جهانی به مفهوم توسعه و زنان را نشان خواهیم داد.

فرآیند تحولات از حقوق بشر زنان تا حق توسعه زنان در چارچوب ملل متحد
برابری جنسیتی، صلح و توسعه در دهه 1985-1976 همواره محور توجه قرار گرفت (4). در این بازه زمانی، ابعاد اقتصادی حقوق بشر زنان و معضل فقر زنان و محرومیت آنان از برخورداری از حقوق‌شان محور توجه قرار گرفت. ازآن‌جایی‌که شمار زنانی که در سطوح مختلف مشاغل و مناصب سیاسی مشارکت داشتند، بسیار اندک بود، نقش و جایگاه سازمان‌ها و جنبش‌های فعال در عرصه زنان، بسیار کلیدی و مهم بود و از طریق همین نهادها و جنبش‌ها بود که به‌تدریج دیدگاه‌های حقوق بشر زنان در ساختار سازمان ملل متحد و ارکان و نهادهای آن، تسری پیدا کرد.

در طول دهه زنان، مفهوم حقوق بشر و توسعه هم‌زنان مطرح شد؛ از جمله مفاهیم نوین در این عرصه «زنان در توسعه» (WID) (5)، «زنان و توسعه»(WAD) (6) و «جنسیت و توسعه» (GAD) بود (7).

اولین کنفرانس بین‌المللی در زمینه حق توسعه زنان در سال 1975 در مکزیکوسیتی برگزار شد و موضوع اصلی این کنفرانس در مورد فقر زنان و لزوم ادغام و مشارکت زنان در فرآیند تحقق توسعه بود (8). یکی از نتایج این کنفرانس و دیگر اقداماتی که در دهه زنان اتخاذ شد، این بود که اهمیت و جایگاه موضوع «برابری» در رابطه با حق توسعه زنان، بیش از پیش نمایان و از سوی نهادهای بین‌المللی مطرح شد. یکی دیگر از نتایج این کنفرانس، آغاز به‌کار تدوین پیش‌نویس کنوانسیون منع کلیه اشکال تبعیض علیه زنان بود. بعد از این کنفرانس، مجمع عمومی ملل متحد مبادرت به تصویب اعلامیه‌های متعدد در زمینه زنان و توسعه کرد (9).

ازآن‌جایی‌که مشارکت به عنوان یکی از اجزای اصلی حق توسعه زنان قلمداد می‌شود و در مقدمه و متن کنوانسیون منع کلیه اشکال تبعیض علیه زنان، موضوع مشارکت زنان در امور اقتصادی و به طور نمونه بحث مشارکت زنان روستایی در فرآیند اقتصاد و توسعه مطرح شده است، ازاین‌رو می‌توان تصویب کنوانسیون را به عنوان اقدامی بین‌المللی در جهت به‌رسمیت شناختن حق توسعه قلمداد کرد. ماده 14 کنوانسیون خصوصاً به دلیل تأکید بر نقش زنان روستایی در فرآیند توسعه و اقتصاد و درخواست از دولت‌ها به منظور به‌رسمیت شناختن این حقوق، حایز اهمیت است.

در اواخر دهه 70 میلادی (1970 به بعد) موضوع و زنان و توسعه، به طور مجزا و مشخص، مورد توجه نهادهای بین‌المللی قرار گرفت. با محوریت پیداکردن ملاحظات «جنسیتی» در عرصه گفتمان بین‌المللی و در چارچوب نهادهای بین‌المللی، مفهوم «جنسیت» و «توسعه» با توجه به نقش‌ها، مزایا و روابط میان زنان و مردان در بخش‌ها و سطوح مختلف خانوادگی و اجتماعی مورد توجه قرار گرفت.

رویکردهای فمینیسم اجتماعی در رابطه با جنسیت و توسعه عمدتاً مبتنی بر چند رویکرد عمده بود: رویکرد نخست این‌که ساختارهای اجتماعی در مورد جنسیت، حقوق و مسئولیت‌های زنان و مردان در سطوح و عرصه‌های مختلف، در جوامع مختلف، متفاوت است؛ رویکرد دیگر این‌که باید رویه‌های موجود در خصوص تفاوت میان نقش‌های مردان و زنان کنار گذاشته شود و زنان را به دلیل آسیب‌هایی که تاکنون متوجه‌شان بوده است، در فرآیند توسعه مورد حمایت ویژه قرار دهیم. این رویکرد، با هدف به چالش‌کشاندن ساختارهای تبعیض‌آمیز موجود در جوامع اتخاد گردید و از سوی کمیته منع تبعیض علیه زنان مورد قبول واقع شد.

از همان ابتدا، کمیته یکی از رسالت‌های اصلی خود را مقابله و مبارزه با کلیه تفاوت‌های موجود میان زنان و مردان در عرصه حقوق و تکالیف فردی، خانوادگی و اجتماعی تعیین کرد و این همان، بزرگ‌ترین شکاف و اختلاف ما با به عنوان یک کشور اسلامی با کمیته منع کلیه اشکال تبعیض علیه زنان است (10).

کنفرانس کپنهاگ (1980)
در کنفرانسی که در سال 1980 در شهر کپنهاگ با موضوع «دهه زنان» (11) برگزار گردید، عنوان شد که نیمی از جمعیت بزرگسالان جهان و بیش از یک‌سوم جمعیت کل نیروی کار جهان را زنان را تشکیل می‌دهند، اما با این وجود، شاهد آن هستیم که فقط در حدود یک‌دهم از کل درآمد جهان به زنان تعلق می‌گیرد و کمتر از یک‌سوم از کل مالکیت کشور، متعلق به زنان است.

موضوع حق توسعه زنان، همواره از موضوعاتی است که محل اختلاف و چالش میان کشورهای در حال توسعه و کشورهای توسعه‌یافته است. کشورهای در حال توسعه سعی دارند با استناد به ماهیت تدریجی‌بودن حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به منظور به‌رسمیت شناختن حق توسعه زنان، درخواست کمک و مساعدت از کشورهای توسعه‌یافته را داشته باشند و از ایفای تهدات آنی و فوری در قبال به‌رسمیت شناختن حق توسعه زنان، امتناع ورزند و ایفای تعهدات خود در این زمینه را منوط به ارایه کمک و مساعدت از جانب کشورهای توسعه‌یافته کنند.

سومین کنفرانس جهانی زنان در مورد ارزیابی دستاوردهای دهه زنان ملل متحد، برابری، توسعه و صلح در سال 1985 در نایروبی به‌وقوع پیوست (12). در این کنفرانس بر فقدان عملکرد منسجم و مؤثر از سوی دولت‌ها در رابطه با به‌رسمیت شناختن حق توسعه زنان تأکید شد. همچنین در این کنفرانس تمرکز ویژه بر برخورداری زنان از حق غذا، آب و نیز وضعیت زنان کشاورز شد. در اواخر دهه 1980 میلادی، مجمع عمومی ملل متحد اعلامیه حق توسعه را تصویب کرد.

چهارمین کنفرانس جهانی زنان در پکن (1995)
در چهارمین کنفرانس جهانی زنان که در سال 1995 در پکن برگزار شد، موضوع جنسیت و برابری جنسیتی محور همه ملاحظات مربوط به زنان در عرصه سازوکارهای بین‌المللی قرار گرفت. در این کنفرانس موضوع زنان و فقر، به عنوان یکی از 12 حوزه نگرانی پکن مطرح شد. معضل فقر با فقدان فرصت‌های اقتصادی، استقلال اقتصادی و فقدان دسترسی به منابع اقتصادی بسیار مرتبط است (13).

زنان و اعلامیه حق توسعه
اعلامیه حق توسعه در سال 1986 با محوریت قراردادن زنان و چارچوب توسعه به تصویب رسید. در بند 1 ماده 8 اعلامیه، حق توسعه زنان مورد تصریح قرار گرفت: «لازم است اقدامات مؤثر و مقتضی برای تضمین این‌که زنان از نقش مؤثری در فرآیند توسعه برخوردار باشند، اتخاذ شود». اقدامات مقتضی و مؤثر که در این ماده مورد توجه قرار گرفته است، تعیین نشده‌اند. در این اعلامیه حق توسعه زنان به عنوان یک چتر حمایتی لحاظ شده که تمامی موارد حقوق بشر دیگر را نیز در نظر گرفته است.

2 عامل کلیدی در تحقق حق توسعه زنان بر طبق این اعلامیه عبارتند از: مشارکت مطلوب و توزیع عادلانه منافع و ثروت. بند 3 ماده 2 اعلامیه مقرر می‌کند: «دولت‌ها از حق و وظیفه جهت اتخاذ اقدامات ملی مؤثر به منظور اتخاذ سیاست‌های ملی مؤثر برای تحقق توسعه و رفاه و تحقق مشارکت مطلوب زنان در فرآیند توسعه و توزیع عادلانه ثروت برخوردارند».

پیشرفت‌های حق توسعه زنان پس از سال 2000
الف- ارزیابی رویکرد مبتنی بر حقوق بشر زنا
ن
برنامه عملکرد برنامه عمران ملل متحد (UNDP) در سال 2000 در گزارش سالانه توسعه انسانی خود بر رویکرد حقوق بشری توسعه تمرکز کرد. سه مفهوم «حقوق بشر»، «توسعه انسانی» و «حق بر توسعه مبتنی بر حقوق بشر» بسیار مرتبط و وابسته به یکدیگر است. سه محور اصلی حق توسعه مبتنی بر حقوق بشر، عبارتند از:

1.    برخورداری از زندگی طولانی و سلامت؛

2.    اطلاع‌رسانی و دسترسی به اطلاعات لازم در مورد حق توسعه؛

3.    حق دسترسی به منابع و امکانات مورد نیاز.

توسعه انسانی موضوعاتی نظیر مشارکت، امنیت، پایداری و حقوق بشر تضمین‌شده را دربرمی‌گیرد. اهداف و فرآیند تحقق توسعه مبتنی بر حقوق بشر، باید منطبق با کلیه استانداردها و موازین حقوق بشری باشد و مشتمل بر حقوق مدنی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است.

رویه نهادهای حقوق بشری بعد از سال 2000
در رویه نهادهای حقوق بشری ملل متحد، در سال 2000 موضوع حق توسعه زنان محور توجه قرار گرفت. کمیته حقوق بشر که بر روند اجرای میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی نظارت می‌کند، مبادرت به تصویب نظریه تفسیری شماره 28 (سال 2000) در مورد برابری حقوق مردان و زنان کرد. این نظریه تفسیری با اتخاذ رویکردی جنسیتی، به حقوق مندرج در میثاق نگریسته است. موانع برخورداری زنان از حقوق در این نظریه تفسیری مورد اشاره قرار گرفته است. کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در سال 2005 نظریه تفسیری شماره 16 را در مورد حقوق برابر مردان و زنان در مورد برخورداری از حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تصویب کرد.

پروتکل منشور آفریقایی حقوق بشر و حقوق ملت‌ها (2003)
در منشور آفریقایی حقوق بشر و حقوق ملت‌ها در سال 2003، حق زنان بر توسعه به‌رسمیت شناخته شده و حق توسعه به عنوان یکی از حقوق محوری در فرآیند توان‌افزایی زنان است. در ماده 19 این منشور، حق برخورداری از توسعه پایدار به‌رسمیت شناخته شد. یکی از نکات حایز اهمیت در این پروتکل این است که حق بر سلامت باروری و جنسی زنان به عنوان یکی از حقوق مهم در حق برخورداری از توسعه محسوب شد. از جمله حقوق مهم در این منشور، حق زنان در برخورداری از سلامت جنسی و باروری از جمله حق بر سقط جنین زنان، حق بر پیشگیری از بارداری (بدون رضایت همسر)، حق حمایت در مقابل ایدز است.

زنان و اهداف توسعه هزاره
در اعلامیه اهداف توسعه هزاره ملل متحد بر اهمیت و جایگاه حق توان‌افزایی زنان تأکید شده است. در این اعلامیه بر ارتباط میان اهداف توسعه هزاره و موضوع برابری جنسیتی تأکید شده است. همچنین در هدف سوم اعلامیه اهداف توسعه هزاره، ارتقای برابری جنسیتی و توان‌افزایی زنان مطرح شده و در هدف پنجم نیز بر موضوع ارتقای سلامت باروری و کاهش نرخ مرگ‌ومیر مادران و نوزادان تأکید شده است. به علاوه اعلامیه اهداف توسعه هزاره، ارتقای برابری جنسیتی و توان‌افزایی زنان را به عنوان راه‌کاری مؤثر در جهت مقابله با فقر، گرسنگی، بیماری‌ها و معضلات و موانع توسعه قلمداد می‌کند.

نتیجه
به‌رغم این‌که در دهه‌های اخیر موضوع حق توسعه زنان در فرآیند و روندهای موجود بین‌المللی در زمینه حقوق بشر وارد شده است، اما وقایع موجود حاکی از عدم پیشرفت و عدم تحقق تحولات جدی در عرصه حق توسعه زنان است. اعمال تبعیض علیه زنان به عنوان موانع جدی در مسیر مشارکت زنان در فرآیند تصمیم‌سازی و نیز توزیع منابع، امکانات و ثروت قلمداد می‌شود (14).

پی‌نوشت
1.        Kevin Watkins, The Oxfam Poverty Report (Oxford, Oxfam Publishing, 1995), p. 2.  
2.      United Nations Development Programme (UNDP), Human Development Report 1995: Gender and Human Development (New York, Oxford Uni¬versity Press, 1995); World Bank, Engendering Development:Through Gen¬der, Equality in Rights, Resources, and Voice (New York, Oxford University Press, 2001), p. 100; Nicholas D. Kristof and Sheryl WuDunn, Half the Sky: Turning Oppression into Opportunity for Women Worldwide (London, Virago, 2010), pp. xxi-xxii.
3.       Sakiko Fukuda-Parr, "The human development paradigm: operationalizing Sen’s ideas on capabilities” in Amartya Sen’s Work and Ideas: A Gender Perspective, Bina Agarwal, Jane Humphries and Ingrid Robeyns, eds. (New York, Routledge, 2005), pp. 303-320; "Montréal Principles on Women’s Economic, Social and Cultural Rights", Human Rights Quarterly, vol. 26, No. 3 (2004), pp. 760-780.
4.       the United Nations Decade for Women(1976-1985)
5.    women in development(WID)
6.    women and development(WAD)
7.    to gender and development (GAD).
8.    World Plan of Action for the Implementation of the Objectives of the Interna¬tional Women’s Year, Report of the World Conference of the International Women’s Year, Mexico City, 19 June-2 July 1975 (United Nations publica¬tion, Sales No. E.76.IV.1), Part one, chap. II, sect. A, paras. 8, 9, 14, 16, 18, 22, 145, 147 and 163-169.  
9.    . Resolutions 3522 (XXX) on the improvement of the economic status of women for their effective and speedy participation in the development of their countries; 3523 (XXX) on women in rural areas; 3524 (XXX) on measures for the integration of women in development.
10.    CEDAW, general recommendation No. 25 (1999) on temporary spe¬cial measures and general recommendation No. 28 (2010) on the core obligations of States parties under article 2 of the Convention.
11.    mid-Decade World Conference on Women was held in Copenhagen in 1980.
12.    The third World Conference on Women, enti¬tled World Conference to Review and Appraise the Achievements of the United Nations Decade for Women: Equality, Development and Peace, took place in 1985 in Nairobi
13.    Report of the Fourth World Conference on Women, chap. I, resolution 1, annex II, para. 51.  
14.    C. Hayes, "Out of the margins: the MDGs through a CEDAW lens”, Gender and Development, vol. 13, No. 1 (2005), pp. 67-78.  

 *کارشناس ارشد روابط بین‌الملل

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار
پربازدیدترین