پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۲۸۲۴۷
تاریخ انتشار: ۱۵ شهريور ۱۳۹۵ - ۱۱:۱۸
محدثه فصیحی‌مقدم
حق بر توسعه دارای ابعاد ملی و بین‌المللی بوده و به دنبال برخورداری انسان‌ها از همه حقوق بشر از طریق فرآیند توسعه است. این هدف برجسته، حق توسعه را از دیگر مصادیق حقوق بشر متمایز می‌كند و همه عناصر ملی و بین‌المللی را در برابر این حق، مكلف قرار می‌دهد. توجه به این نكته كه نظام بین‌الملل دیگر دولت‌محور نیست، بلكه از كنش‌گران متعدد مكلف كه می‌توانند مكمل دولت باشند بهره می‌گیرد، بر نقش و مشاركت برنامه توسعه ملل متحد در اجرای حق توسعه در ایران تأكید دارد (1).

مقصود از حق توسعه، فرآیندی از توسعه است كه به تحقق یكایك حقوق بشر و به شیوه موسوم حق‌محور اجرا گردد و با رعایت موازین بین‌المللی حقوق بشر و با فرآیندی مشاركت‌جویانه، بدون تبعیض، پاسخ‌گویانه و شفاف همراه با برابری، به تصمیم‌گیری و تقسیم ثمرات این فرآیند منتهی شود (2).

تصویب اعلامیه راجع به حق توسعه توسط سازمان ملل متحد در سال 1986 نقطه اوج یك روند طولانی از فعالیت‌های بین‌المللی در زمینه حقوق بشر بود. ایده حقوق بشر به عنوان یك دغدغه بین‌المللی، از همان آغاز همچون مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته شامل كلیه حقوق مدنی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مدنظر بوده است. این امر ابتدا در اعلامیه فیلادلفیا در كنفرانس بین‌المللی كار مورخ 1944 مطرح شد و سپس در1945  در منشور ملل متحد («منشور») درج گردید. متعاقب آن، اعلامیه جهانی حقوق بشر مورخ 1948 («اعلامیه جهانی») به وضوح وحدت همه حقوق را به رسمیت شناخت و این موضوع را تبیین کرد كه همه‌كس به‌طور برابر «نسبت به همه حقوق و آزادی‌های مندرج در آن اعلامیه» استحقاق دارند (مواد 1 الی 21 ناظر به حقوق مدنی و سیاسی و مواد 22 الی 28 ناظر به حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هستند).

بعدها، در مقدمه هر یك از معاهدات بین‌المللی مربوط به حقوق بشر، اصل مزبور بدین نحو تكرار شد: «این آرمان كه آحاد بشر آزاد و برخوردار از آزادی مدنی و سیاسی و آزادی از ترس و فقر باشند، تنها زمانی تحقق می‌یابد كه شرایطی ایجاد شوند تا هركس بتواند از حقوق مدنی و سیاسی خود و نیز حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خویش برخوردار گردد».

بنابراین بر ماهیت یكپارچه كلیه این حقوق به عنوان یك اصل راهنما در استیفای حقوق بشر صحه گذاشته شد. در این میان نقش و جایگاه زنان در فرآیند توسعه از اهمیت زیادی برخوردار است. برخی از موضوعات مهم در خصوص نقش زنان در توسعه عبارت‌اند از:

1.    به چه دلیل باید از سرمایه‌گذاری در خصوص زنان حمایت کرد؟

2.    برخی از آثار به رسمیت شناختن کامل تقش زنان در فرآیند توسعه اقتصادی چیست؟

3.    زمینه‌های اولویت‌دار در خصوص توسعه در حوزه زنان چیست؟

یکی از محورهای تمرکز در گفتمان کنونی توسعه، تأکید بر جنسیت و توسعه بوده که متضمن اتخاذ رویکرد جنسیتی در موضوعات مرتبط با توسعه است. رویکرد زنان و توسعه (3) برای نخستین‌بار در دهه هفتاد میلادی در منطقه آفریقا ظهور و بروز کرد. برخی از شاخصه‌های کلیدی در رابطه با توسعه و زنان، توجه به جنبه‌های قانون‌گذاری تحدید تبعیض علیه زنان و ارتقای مشارکت و مداخله آنان در آموزش و اشتغال است.

در اواخر دهه 70 میلادی (1970 به بعد)، موضوع و زنان و توسعه، به طور مجزا و مشخص، مورد توجه نهادهای بین‌المللی قرار گرفت. با محوریت پیدا کردن ملاحظات «جنسیتی» در عرصه گفتمان بین‌المللی و در چارچوب نهادهای بین‌المللی، مفهوم «جنسیت» و «توسعه» با توجه به نقش‌ها، مزایا و روابط میان زنان و مردان در بخش‌ها وسطوح مختلف خانوادگی و اجتماعی مورد توجه قرار گرفت.

در دهه 80 میلادی، موضوع جنسیت و توسعه (4)، محور توجه قرار گرفت. در این دهه، بیش از پیش به ابعاد انسانی توسعه از جمله ابعاد حقوق بشری و اجتماعی توجه شده است.

در دهه 90 میلادی مقارن با حضور گسترده سازمان‌های غیردولتی و آژانس‌های تخصصی، رویکرد مبتنی بر حقوق در رابطه با توسعه اتخاذ شد. نقش و جایگاه سازمان‌ها و جنبش‌های فعال در عرصه زنان بسیار کلیدی و مهم بود و از طریق همین نهادها و جنبش‌ها بود که به‌تدریج دیدگاه‌های حقوق بشر زنان در ساختار سازمان ملل متحد و ارکان و نهادهای آن، تسری پیدا کرد. در این دهه، جنبش‌ها و جریان‌های حمایت از زنان، در برخی از عرصه‌ها و زمینه‌ها از جمله حقوق جنسی و باروری، پیشرفت‌هایی داشته‌اند. همچنین حقوق بشر زنان از جمله حق زندگی عاری از خشونت در این دهه بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت.

یکی از تحولات اساسی در دهه 90 میلادی این است که مفهوم «توسعه» بسیار موسع‌تر از مفهوم اقتصادی شد و موضوعات و جوانب انسانی و اجتماعی را نیز دربرگرفت.

رویکرد جنسیتی در فرآیند توسعه مستلزم آن است که در تمامی ‌فعالیت‌ها از جمله برنامه‌ریزی، اجرا و نظارت و در تمامی ‌برنامه‌ها، نقش و جایگاه زنان مورد توجه قرار گیرد. رویکرد حق‌محور به توسعه، ناظر بر توسعه انسانی است که به لحاظ هنجاری مبتنی بر استانداردهای بین‌المللی حقوق بشری بوده و عملاً هدف آن ترویج و حمایت از حقوق بشر است. رویکرد حق‌محور، هنجارها، استانداردها و اصول نظام حقوق بشر بین‌المللی را با طرح‌ها، سیاست‌ها و روند توسعه ادغام می‌کند.

از سال 2001 به بعد نیز فرآیند توسعه زنان دستخوش تحولات جدی‌تر شده است. در سال 2001، بانک جهانی از «استراتژی جریان‌سازی جنسیتی» (5) حمایت به‌عمل آورد. یکی از نتایج این تحقیق این است که نشان داده شد رشد اقتصادی در جوامعی که مبادرت به اعمال تبعیض علیه زنان می‌کنند، کندتر از سایر جوامع است. به طور نمونه در این تحقیق خاطرنشان شد که رشد اقتصادی در کشورهای آفریقایی بیش از کشورهای آسیای شرقی بوده است (6).

بعد از سال 2000، سه مفهوم «حقوق بشر»، «توسعه انسانی» و «حق بر توسعه مبتنی بر حقوق بشر» بسیار مرتبط و وابسته به یکدیگر در رویه بین‌المللی در زمینه حق توسعه مطرح شد.

در اعلامیه حقوق بشر، تصریح شده است که حق توسعه بدون هیچ‌گونه تبعیضی بر مبنای جنسیت، نژاد، زبان یا مذهب باید اِعمال شود و همه افراد بایستی از توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برخوردار باشند. ماده 1 اعلامیه، حق توسعه زنان را مورد توجه قرار داده است (7). مفهوم «توسعه» در این اعلامیه، بسیار فراتر از توسعه اقتصادی بوده و مشتمل بر رفاه و برخورداری از کلیه حقوق برای همه زنان است. از آن جمله می‌توان به برابری جسنیتی، منع تمامی ‌اشکال خشونت علیه زنان و مشارکت زنان در تمامی‌ جنبه‌ها اشاره کرد.

بحث‌های فراوانی در این مورد كه آیا می‌توان حق توسعه را مصداقی از حقوق بشر تلقی کرد یا نه، وجود داشته است. اكنون این موضوع را می‌توان پس از اجماع حاصل‌شده در مورد اعلامیه وین و برنامه عملی در سال 1993 كه از آن پس در شماری از كنفرانس‌های بین دولت‌ها مجدداً تأیید شد، فیصله‌یافته دانست. باید میان شناسایی حق توسعه به عنوان یكی از حقوق بش  كه حقیقتی انكارناپذیر است، و ایجاد تعهدات الزا‌م‌آور حقوقی مربوط به این ح  كه توضیحات مختصری می‌طلبد، تمایز قایل شد (8).

محتوا و درون‌مایه حق توسعه را می‌توان براساس متن اعلامیه راجع به حق توسعه تحلیل کرد. بر طبق این اعلامیه، حق توسعه، حق مسلم بشری است كه به موجب آن هر فرد انسان و همه مردم، استحقاق مشاركت، سهیم‌شدن و برخورداری از توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را دارند؛ به‌نحوی‌كه در آن همه حقوق بشر و آزادی‌های اساسی كاملاً تحقق می‌یابند.

این ماده سه اصل را برمی‌شمرد: الف) یك حق مسلم بشری وجود دارد كه حق توسعه نامیده می‌شود، ب) فرآیند خاصی از توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است كه در آن همه حقوق بشر و آزادی‌های اساسی می‌توانند كاملاً تحقق یابند، و ج) حق توسعه یك حق بشری است كه به موجب آن هر فرد و همه مردم، استحقاق مشاركت، سهیم‌شدن و برخورداری از آن فرآیند خاص توسعه را دارند (9).

در مفهوم موسع توسعه، حق آموزش زنان از جایگاه و اهمیت زیادی برخوردار است و نقش کلیدی در ارتقای مشارکت زنان در فرآِیند تصمیم‌سازی ایفا می‌کند. در زمینه مقابله با فقر و تحقق اهداف توسعه هزاره، ارتقای سلامت و بهداشت مادران و نوزادان و تمامی‌ موارد دیگر، آموزش زنان از اهمیت برخوردار است.

حقوق بشر، معیارهای عا‌م‌الشمول تحقق و نیز قواعد رفتاری برای كلیه دولت‌ها، جوامع مدنی و جامعه بین‌المللی وضع می‌كند و تكالیف تخطی‌ناپذیری در جهت تحقق این حقوق بر آن‌ها تحمیل می‌كند. شناسایی حق توسعه به عنوان یك حق بشری، جایگاه آن را به حقی غیرقابل نقض و با قلمروی اجرایی عام ارتقاء می‌دهد (10).

اختلاف نظر در خصوص حق توسعه بسیار است؛ چنان‌كه برخی معتقدند حق توسعه بخشی از مناظره بین‌المللی در زمینه حقوق بشر است كه هنوز وارد عرصه عملی نشده و دولت‌ها فقط تمایل به حمایت لفظی از این حق دارند (11). بنابراین شناخت و پی‌بردن به علل وجود این موانع و چالش‌ها در جهت اجرایی‌شدن حق بر توسعه، ضرورت دارد. حق توسعه از جمله مهم‌ترین حقوق بشر است كه تحقق آن اهمیت ویژ‌ه‌ای دارد. هدف از توسعه، بهبود زندگی بشر از جمله تغذیه سالم، آگاهی و دستیابی به اطلاعات و مشاركت در زندگی اجتماعی است. توسعه در این دیدگاه به معنای از میان برداشتن موانعی نظیر بی‌سوادی، بیماری، عدم دسترسی به منابع و فقدان آزادی مدنی و سیاسی است.

حق توسعه به فرآیندی از توسعه اشاره دارد كه منجر به تحقق همه حقوق بشری با هم می‌شود. این امر باید به شیوه‌ای مبتنی بر حقوق بشر، به عنوان فرآیندی مشاركتی، بدون تبعیض، پاسخ‌گو و شفاف، همراه با رعایت انصاف در تصمیم‌گیری‌ها و توزیع منافع حاصل از این فرآیند، اجرا شود. توزیع عادلانه و مشاركت در منافع از ویژگی‌های فرآیند رویكرد حقوق بشری به توسعه است؛ فرآیندی كه به‌واسطه آن این سیاست‌ها توسعه می‌یابند نیز باید مشاركت‌جویانه باشد. رویكرد حقوق بشری به توسعه، تعهد اولیه دولت‌ها را دستیابی به توسعه از طریق رو ش‌های منطبق با استانداردهای حقوق بشری می‌داند (12).

پی‌نوشت
1.    آرجون سنگوپتا، «حق توسعه در نظریه و عمل»، منوچهر توسلی جهرمی، مجله حقوقی، شماره 30، 13813، صص180-179.
2.    همان، ص190.
3.    the Women in Development (WID)
4.    the Gender and Development (GAD)
5.    ‘Gender Mainstreaming Strategy’
6.    omen’s role in economic development: Overcoming the constraints Background paper for the High-Level Panel of Eminent Persons on the Post-2015 Development Agenda, May2013, pp.2-5.
7.    Article 1 Declaration on the Right to Development.
8.    سنگوپتا، همان، ص186.
9.    همان، ص191.
10.    سنگوپتا، همان، ص189.
11.    آنا سیفی، توکل حبیب زاده، «نقش برنامه توسعه ملل متحد در اجرایی شدن حق توسعه در ایران»، مججله حقوقی، شماره 50، 1393، ص115.
12.      همان.

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار
پربازدیدترین