پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۲۹۱۹۱
تاریخ انتشار: ۰۲ آبان ۱۳۹۵ - ۰۹:۴۰
مژگان عزیزی


ناکامی و شکست زندان در توفیق به اهداف پیشگیرانه، بازپرورانه و بازدارنده، زمینه بروز و تشدید بحران تورم جمعیت کیفری را فراهم کرده است. این امر، دیرزمانی است که ذهن متصدیان نظام‌های عدالت کیفری به‌ویژه متولیان امر زندان‌بانی را در سرتاسر جهان به تحرک و تجسس واداشته است. ازاین‌رو، طرح مجازات‌های جایگزین زندان و مکانیسم‌های کاهش جمعیت کیفری با رویکردی نوین به مقوله زندان و زندان‌بانی، به عنوان الگویی کارساز و فایده‌مند جهت برون‌رفت از این معضل، مورد استقبال واضعان عرصه سیاست جنایی قرار گرفته است. بنابراین سیاست زندان‌زدایی و یا کاهش استفاده از مجازات زندان در تمامی کشورهای جهان مأمن و جایگاهی یافت. قانون مجازات اسلامی جدید در کشورمان نیز با تأسی به این یافته‌های نوین، اقداماتی را در راستای کاهش آثار نامناسب زندان بر زندانی با بهره‌گیری از مجازات‌های جایگزین حبس انجام داده است. در این نوشتار در ابتدا به بررسی مفهوم و اهداف جایگزین‌های حبس، انواع آن در قانون مجازات اسلامی و در نهایت به بررسی لزوم و یا عدم لزوم رویکرد افتراقی در این حوزه نسبت به زنان می‌پردازیم.

مفهوم مجازات‌های جایگزین حبس
مجازات‌های جایگزین حبس یا مجازات‌های اجتماعی و یا مجازات‌های اجتماع‌محور تماماً مفهوم واحدی است که در راستای سیاست زندان‌زدایی و حبس‌زدایی بوده و دلالت بر مجازات‌هایی دارد که در بستر اجتماع و نه در چارچوب زندان اجرا می‌شود، تا فرد زندانی هم از محیط جرم‌خیز زندان به دور باشد و هم این‌که هزینه های مضاعفی بر دوش زندان‌ها قرار نگیرد. اعمال و نحوه مجازات‌های جایگزین حبس، دارای شرایط و حدودی بوده و البته باید توجه داشت که سیاست زندان‌زدایی به معنای حذف کامل مجازات زندان و آزاد گذاشتن مجرمان خطرناک و حرفه‌ای در تجاوز به حقوق شهروندان نیست.

(در همین زمینه: یک روز با زنان ندامتگاه شهرری؛ ناتمام‌هایی که تمام می‌شوند!)

انواع مجازات‌های جایگزین حبس
مجازات‌های جایگزین حبس عبارت است از دوره مراقبت، خدمات عمومی رایگان، جزای نقدی، جزای نقدی روزانه و محرومیت از حقوق اجتماعی.

بر طبق ماده 83 قانون مجازات اسلامی دوره مراقبت، دوره‌ای است که طی آن محکوم، به حکم دادگاه و تحت نظارت قاضی اجرای احکام، به انجام یک یا چند مورد از دستورهای مذکور در تعویق مراقبتی محکوم می‌شود. بر طبق ماده 84 قانون مجازات اسلامی، خدمات عمومی رایگان، خدماتی است که با رضایت فرد، برای مدت معین تا هزار و صد و شصت ساعت محکوم می‌شود. بنا بر ماده 85 قانون مجازات اسلامی، جزای نقدی روزانه عبارت است از یک‌هشتم تا یک‌چهارم درآمد روزانه فرد محکوم. ماده 86 قانون مجازات اسلامی نیز میزان جزای نقدی جایگزین حبس را تا 72 میلیون ریال می‌داند.

اهداف مترتب بر اعمال جایگزین‌های حبس
اهداف متعددی برای جایگزین‌های حبس بیان شده است که از این جمله عبارتست از:

1.    نامناسب و جرم‌زا بودن محيط زندان‌ها
اصولاً فلسفه مجازات، اصلاح بزه‌کار است، ولي با نگاهي به زندان‌ها متوجه مي‌شويم که نه تنها اصلاحي صورت نمي‌گيرد، بلکه انواع راه‌کارهاي جديد ارتکاب جرم آموخته می‌شود. همچنین وقوع جرايم جنسي و اعتياد در زندان، از دیگر جرایم و خطرات حضور در زندان است. تحقیقات انجام‌گرفته حاکی از این است که حضور در زندان نه تنها هدف اولیه- اصلاح بزه‌کار- را تأمین نمی‌کند، بلکه نقش بسیار شایانی در تبدیل مجرمان خرده‌پا به مجرمان حرفه‌ای دارد. بنابراین اولین هدف مجازات‌های جایگزین حبس دورکردن زندانی از این آموزشگاه جنایی است.

2.    ايجاد مشکلات مالي و اقتصادي
وقتي شخصي وارد زندان می‌شود و مدتي را در زندان مي‌گذراند، به دلیل فقدان شغل و فقدان منبع درآمدی، خود و خانواده او دچار مشکلات اقتصادی می‌شوند. این مشکلات پس از خروج فرد از زندان نیز گریبان‌گیر اوست؛ چراکه جامعه به این فرد به عنوان یک فرد بزه‌کار نظر می‌افکند و به دلیل انگ و برچسب‌های مجرمانه، قادر به یافتن شغل مناسب برای امرار معاش خود و یا اعضای خانواده‌اش نیست و همین امر راهی برای ارتکاب مجدد جرم فراهم می‌کند. بنابراین به منظور دورماندن از این مشکلات، اعمال جایگزین‌های حبس در مواردی پیشنهاد می‌شود.

3.    ايجاد مشکلات اجتماعي و خانوادگی
به‌طورکلي تا زماني که فرد وارد زندان نشده است، هم او و هم خانواده آن شخص از منزلت اجتماعي برخوردار هستند، ولي اگر شخصي حتي به عنوان متهم و نه مجرم، چند روزي را در بازداشتگاه بگذراند، با توجه به عرف عامه مردم، شخصیت و منزلت او خدشه‌دار می‌شود. از دست دادن شغل و در برخی از مواقع زندگی خانوادگی و به‌طورکلی پایگاه‌های اجتماعی و خانوادگی، از مضرات ورود به زندان است.

4.    امکان استفاده مناسب‌تر از امکانات محدود زندان برای مجرمان حرفه‌ای

5.    پیشگیری از بروز رفتارهای مجرمانه شرکت‌کننده در برنامه در جریان یکپارچگی با اجتماع

بنا به مجموع مطالب تقریریافته، تعریف جایگزین‌های حبس، انواع و اهداف این مجازات‌ها را دانستیم و مشخص شد که یکی از مهم‌ترین دلایل اعمال جایگزین‌های حبس، جلوگیری از آسیب‌های وارده به خود فرد زندانی است و بنا به همین دلایل بیان‌شده، برخی چنین نتیجه می‌گیرند که نحوه اعمال جایگزین‌های حبس برای زنان و مردان باید متفاوت باشد؛ چراکه نتیجه و بازخورد وارده نیز بر آنان متفاوت است. در ادامه به نقاط مثبت و منفی رویکرد افتراقی نسبت به جایگزین‌های حبس می‌پردازیم.

بررسی مزایا و معایب رویکرد افتراقی نسبت به جایگزین‌های حبس
در ابتدا مزایای اعمال تفکیک میان مجازات‌های جایگزین را بررسی می‌کنیم. دلایلی که بر لزوم رویکرد افتراقی تأکید دارند، عبارتست از:

1.    لزوم تمایز جنسیتی در زندان
به دلیل نسبت کمتر زنان زندانی در مقایسه با مردان، نظام‌های زندان‌بانی در بیشتر نقاط جهان به سمت اداره شدن از منظری مردانه گرایش پیدا می‌کند. در نتیجه بیشتر زندان‌ها از حیث معماری، امنیت، تسهیلات و امکانات مختلف بر پایه نیازها و مقتضیات زندانیان مرد سازماندهی می‌شوند. عدم انطباق امکانات، رویه‌ها و برنامه‌های طراحی‌شده بر اساس ویژگی‌ها و نیازهای مردان، در بیشتر موارد باعث اعمال تبعیض‌های پنهان نسبت به زنان می‌شود. تمایز جنسیتی در زندان خود دلیلی برای لزوم رویکرد افتراقی در اعمال جایگزین‌های حبس و در نظر گرفتن گسترده‌تر این راهبرد برای زنان است.

2.    کثرت مشکلات زنان زندانی پیش از ورود به زندان
به منظور دورنگه‌داشتن زنان از آسیب‌هایی که به خاطر نقش‌های زنانه نوعاً متحمل می‌شوند، نیازمند گسترده‌کردن مجازات‌های جایگزین حبس در خصوص زنان هستیم. درمجموع می‌توان بیان داشت که زنان با مشکلات بیشتری وارد زندان می‌شوند؛ مشکلاتی که غالباً در زندان از آن‌ها غفلت می‌شود. چنین مشکلاتی مستلزم مراقبت‌ها و حمایت‌های بیشتری است؛ درحالی‌که غالباً عکس این موضوع اتفاق می‌افتد و چنین زنانی از همان برنامه‌های معمولی فراهم‌شده در زندان نیز محروم می‌مانند؛ چراکه به‌طور تاریخی همواره تعداد و تنوع برنامه‌های اصلاحی تربیتی نظام‌های زندان‌بانی در مقایسه با مردان زندانی کمتر بوده است.

3.    متفاوت بودن مشکلات زنان زندانی پس از ورود به زندان و فقدان امکانات لازم در زندان‌ها
تأثیر زندان بر زنان متفاوت از مردان است. این تفاوت را در حوزه‌های مختلفی می‌توان مشاهده کرد. مسائلی مانند امکانات اقامتی، مسائل مرتبط با کارکنان زندان، روابط خانوادگی، مسائل آموزشی و برنامه‌های کاری، مسائل بهداشتی، نسبت بالای سابقه سوءاستفاده جنسی یا جسمی در زنان زندانی، اثرات زیان‌بار زندانی‌شدن مادران بر کودکان آن‌ها و مسائل خاص زنان زندانی بومی یا خارجی، از جمله حوزه‌های افتراقی است. یکی از این موارد کم‌بودن دفعات ملاقات اعضای خانواده به‌ویژه کودکانشان با آن‌هاست که در نتیجه کاهش ملاقات‌های خانوادگی، زنان زندانی با ناکامی‌های روانی و عاطفی بیشتری مواجه می‌شوند. همچنین برنامه‌های آموزشی، کاری و بازپرورانه زندان‌ها کمتر با نیازهای خاص آنان انطباق دارد. ویژگی‌های خاص جسمی و فیزیولوژی زنان از جمله عادت ماهانه، نیازمندی آنان به وسایل بهداشتی را بیشتر می‌کند که در مواردی حداقل امکانات بهداشتی در اختیار زنان زندانی قرار نمی‌گیرد.

جداسازی زنان زندانی از کودکانشان یا نگه‌داری آن‌ها در محیط پرخطر زندان و عدم وجود مهدکودک‌هایی برای نگه‌داری فرزندان زنان زندانی، از دیگر مشکلات جدی عدالت کیفری است که لزوم این رویکرد افتراقی را تقویت می‌کند.

4.    تأثیرگذاری مضاعف زندانی‌شدن زنان بر گسست خانواده
زنان مقوم اصلی خانواده هستند و بسیار مشاهده شده است که به زنان انداختن زنان موجب گسست تمامی اعضای خانواده می‌شود که خود این امر موجب بروز مشکلاتی برای اعضای آن خانواده به‌خصوص فرزندان و در مرحله بعدی موجب از میان رفتن امنیت اجتماعی می‌شود؛ چراکه مادر رکن اصلی تربیت‌کنندگی را برعهده دارد و فقدان این عنصر در خانواده، بعضاً موجب بی‌بندوباری و به فساد کشانده شدن آنان و یا حداقل موجب عدم تأمین نیازهای عاطفی فرزندان می‌شود که پرواضح است مشکلات و عواقبی را در پی دارد.

معایب
1.    تجری بزه‌کاران زن

هرچند که رویکرد متفاوت میان زنان و مردان در نحوه کیفردهی و اعمال گسترده‌تر جایگزین‌های حبس دارای منافعی است، اما باید به معایب این رویکرد نیز توجه داشت. از جمله معایب این رویکرد، امکان تجری بزه‌کاران زن به دلیل خفیف‌بودن این مجازات است. این جمله بدین مفهوم است که ممکن است که بزه‌کاران زن با در نظر گرفتن مجازات‌های خفیف و اجتماعی، این امکان را به خود بدهند که دست به ارتکاب جرایم متعدد بزنند. درواقع با محاسبه پیشینی قبل از ارتکاب جرم، مزایای حاصله از جرم را فراتر از مجازات‌های آن ببیند و بدین‌ترتیب در این انتخاب، کفه ارتکاب جرم بر مجازات غلبه کند که لزوم توجه به این موارد در سیاست جنایی و تقنین انگاره‌های شدید به‌خصوص در هنگام تکرار جرم ضروری است.

2.    امکان سوءاستفاده از زنان برای نیل به اهداف خود توسط باندهای جنایی
یکی از شدیدترین و گسترده‌ترین معایبی را که می‌توان برای رویکرد افتراقی سیاست جنایی جایگزین‌های حبس بیان کرد، امکان سوءاستفاده از زنان توسط مجرمان سازمان‌یافته و یا حتی مجرمان خرده‌پاست. به بیان دیگر سرکرده باندهای بزه‌کاری و یا حتی فردی که قصد ارتکاب جرمی را دارد، با شناسایی زنانی که نیاز به پول دارند و پیشنهاد مبالغی به آنان، ارتکاب جرایمی را از آنان خواستار می‌شود و البته این موضوع را نیز به آنان گوش‌زد می‌کند که در صورت دستگیری، مجازات‌شان بسیار سبک است.

البته می‌توان این معضل را با سایر تغییرات تقنینی برطرف کرد. بنابراین صرف پیش‌نویس طرح‌هایی با عنوان «مجازات‌های جایگزین زندان برای زنان زندانی با مجازات کمتر از 91 روز» از جانب اداره كل حقوقی ستاد و معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، نمی‌تواند تأمین‌کننده اهداف مذکوره باشد؛ مگر آن‌که معایب آن به جزئیات، مدنظر قرار گرفته شود و راه‌حل‌هایی برای آنان بیان گردد.

با همین داده‌های اندک می‌توان تا حدودی به این واقعیت اشاره کرد که زنان در مقایسه با مردان با مشکلات بیشتری وارد زندان می‌شوند و در دوران زندان نیز با مشکلات بیشتری دست و پنجه نرم می‌کنند. از این موارد می‌توان این نتیجه را هم گرفت که زنان با مشکلات بیشتری نیز محیط زندان را ترک خواهند کرد. مشکلاتی که به احتمال زیاد بازگشت دوباره آنان به محیط زندان را تضمین کنند. در این خصوص به عنوان یگانه مشکل زنان زندانی همین بس که نیازهای زنان زندانی به حمایت‌های چندبخشی در دوران پس از آزادی از زندان برای کسب توانایی‌های لازم جهت انطباق با زندگی در جامعه آزاد تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است، و البته با وجود چنین مشکلاتی، در نظام زندان‌بانی زنان تحولی شایسته صورت نگرفته است. بخشی از عدم توجه را باید در ناشناخته بودن چنین مشکلاتی و در عین حال نسبت کم زندانیان زن جستجو کرد. یکی از راه‌کارهای پیشنهادشده برای رفع این مشکل، اعمال جایگزین‌های حبس البته با تدوین انگاره‌هایی فارغ از معایب آن است.

*دانشجوی دکترای حقوق
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار
پربازدیدترین