پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۲۹۶۶۰
تاریخ انتشار: ۲۴ آبان ۱۳۹۵ - ۱۱:۳۵
محدثه فصیحی‌مقدم


در سال‌های اخیر نقش زنان در توسعه از جمله موضوعاتی بوده است که در نظام ملل متحد در مورد آن تحقیق و پژوهش‌های متعدد انجام گرفته است. از جمله تحقیقات مزبور می‌توان به پژوهش جهانی‌بخش پیشرفت زنان در امور اقتصادی و اجتماعی ملل متحد (1) با موضوع نقش زنان در توسعه (2) اشاره کرد که محور اصلی آن کنترل زنان بر منابع اقتصادی و دسترسی به منابع مالی است.

طبق نگاه ملل متحد، دسترسی زنان به منابع اقتصادی و مالی در مفهومی گسترده مدنظر قرار دارد که شامل دسترسی به بودجه، مساعدت‌های توسعه‌ای، خدمات مالی مانند اعتبارات، پس‌انداز، بیمه، اشتغال، ملکیت زمین، اموال و دیگر منابع تولیدی و حمایت اجتماعی می‌شود.

موضوعاتی که حول موضوع نقش زنان در توسعه مورد توجه قرار گرفته‌اند، عبارت‌اند از: دسترسی زنان به اشتغال کامل و کار شایسته، دسترسی زنان به حمایت اجتماعی، رشد اقتصادی، محو فقر و رفاه خانواده‌ها و جوامع و تأثیر محرومیت زنان از برخی حقوق که در سطوح مختلف فردی، خانوادگی و اجتماعی ارزیابی شده است. در این یادداشت بررسی برخی موارد آن به اختصار مورد توجه قرار خواهند گرفت.

دسترسی زنان به اشتغال کامل و کار شایست
طبق دیدگاه ملل متحد، کار و اشتغال به منزله فاکتور مهمی در توسعه و تولید به شمار می‌آید و نقش زنان در این رابطه تعیین‌کننده است. کار شایسته بنا به تعریف سازمان بین‌المللی کار عبارت است از فرصت‌های اشتغال با درآمدی متناسب و عادلانه، امنیت در محیط کار و برخورداری خانواده از حمایت اجتماعی. اشتغال آسیب‌پذیر از جمله معضلاتی عنوان شده است که زنان را بیش از مردان در جوامع مختلف متأثر می‌کند (3).

مسئولیت‌های خانه‌داری و کار خانگی بدون درآمد زنان و نیز مراقبت از کودکان و سالمندان در خانواده نیز عمدتاً مرتبط با زنان عنوان و از آن به منزله کار غیراقتصادی و فاقد درآمد یاد شده است که به منزله مانعی برای دسترسی زنان به اشتغال و بازار کار به‌شمار می‌آید؛ درصورتی‌که چنین نگاهی به اشتغال زنان از اساس در نظام حقوقی اسلام مورد پذیرش نیست؛ چراکه ضمن اهتمام بر تأمین مادی و معنوی همه‌جانبه زنان در خانواده توسط همسران، حقوق و مسئولیت‌های متفاوتی برای زنان و مردان تعریف شده است. با این حال، نهادهای بین‌المللی تصریح دارند که پدیده شهرنشینی و مهاجرت، نظام‌های حمایتی سنتی خانواده را تضعیف کرده و با معضلاتی همچون زنان سرپرست خانوار و غیره مواجه هستیم.

سؤال کلیدی آن است که وجود پدیده‌هایی چون زنان سرپرست خانوار یا مادران تنها در جوامع شهری، لزوماً متضمن تغییر رویکرد به نظام خانواده به عنوان نهاد بنیادین خواهد بود؟ یا این‌که نیازمند برنامه‌های تکمیلی و حمایتی ویژه است؟

اشتغال پاره‌وقت برای زنان و مردان به منزله راه‌کار قابل تأملی برای افزایش مشارکت مردان در مسئولیت‌های خانوادگی عنوان شده است؛ اگرچه بنا به تصریح نهادهای بین‌المللی این نوع اشتغال، هم‌چنان بیشتر از سوی زنان مورد استقبال قرار می‌گیرد.

گسترش آموزش و مهارت‌های شغلی نیز از دیگر موارد و عوامل مهم و تعیین‌کننده برای ارتقای دسترسی زنان به کار شایسته قلمداد شده است (4).

به این ترتیب رویکرد به اشتغال زنان عیناً متضمن همان رویکردی است که به اشتغال مردان وجود دارد و این امر در برخی جوامع که نقش‌های خانوادگی زنان و مردان و کارکرد خانواده در آن از اهمیت بالایی برخوردار است، ممکن است به همین ترتیب مورد پذیرش نباشد. درواقع اکنون با توجه به محوریت گفتمان توسعه در نظام بین‌المللی ‌و نظام‌های ملی، لازم است هر یک از دولت‌ها بنابر اولویت‌های اجتماعی و خانوادگی خود، راهبردهای مدنظر خود را تدوین و اجرا کنند.

دسترسی زنان به زمین، مسکن و دیگر منابع تولیدی
بازنگری و تصویب قوانین و سیاست‌هایی برای تضمین دسترسی برابر زنان به مالکیت زمین، مسکن (5) و دیگر اموال از جمله میراث مورد تأکید است. همچنین اقداماتی برای تسهیل دسترسی برابر به زمین و حقوق مالکیت از طریق آموزش قضات و افراد شاغل در قوه قضاییه و قوه مجریه و نیز تسهیل دادخواهی برای زنان لازم تلقی شده است.

در خصوص زنان روستایی دسترسی به امکانات و خدماتی همچون حمل و نقل، انرژی، آب و تصفیه آن و تکنولوژی‌های اطلاعاتی و ارتباطی مورد توجه است. ارتقای سلامت و رفاه برای زنان و دختران روستایی و شهری به عنوان اقدامی لازم و اتخاذ اقداماتی برای تضمین مشارکت کامل زنان در برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری در امور جنگل‌ها و مدیریت آب و افزایش تعداد زنان در برنامه‌های آموزشی مورد تأکید است.

تأمین بلندمدت و کوتاه‌مدت امنیت غذایی برای خانواده‌ها و از جمله زنان در موارد بحران غذایی به منزله اقدامی لازم است. در راستای تضمین دسترسی برابر و عادلانه زنان و تأمین دسترسی به منابع اقتصادی و مالی، تحقق برابری جنسیتی منطبق با استانداردهای بین‌المللی از جمله اعلامیه و برنامه عمل پکن+20 لازم تلقی شده است (6). این در حالی است که مفهوم برابری جنسیتی از منظر آموزه‌های اسلامی در همه شئون فردی، خانوادگی و اجتماعی مورد پذیرش نیست و در مواردی از جمله در رابطه با احکام ارثیه یا برخی حقوق و تکالیف خانوادگی، پاره‌ای تفاوت‌ها در احکام ناظر بر زنان و مردان مورد تصریح موازین دینی  است.

دسترسی زنان به حمایت اجتماعی
افزایش حمایت اجتماعی و تأمین اجتماعی، مبنایی برای حمایت از وضعیت‌های آسیب‌پذیر مانند کودکی، سالمندی، بیماری، معلولیت (7) و بیکاری و دیگر بحران‌های زندگی است. نظام‌های کافی، پایدار و حساس به جنسیت از جمله بیمه‌های اجتماعی و حداقل نیازهای اساسی برای دوران بازنشستگی و... باید تأمین شود. بیمه سلامت و درمان برای خانواده‌ها و کودکان خصوصاً برای کارگران مهاجر و کارکنان بخش غیررسمی مورد توجه است (8).

تضمین دسترسی زنان سالمند و معلول به خدمات حمایت اجتماعی، تأمین اجتماعی و توجه ویژه به زنان فقیر و زنان روستایی، در این زمینه لازم تلقی شده است تا این گروه از زنان که به لحاظ اقتصادی و اجتماعی از آسیب‌پذیری بیشتر برخوردارند، زندگی مطلوب‌تر و سالم‌تری داشته باشند. اقدامات ابتکاری و خلاقانه برای دسترسی همه به خدمات تأمین اجتماعی و تسهیلات بهداشت و درمان مطرح شده است که این امر می‌تواند در خصوص زنان خانه‌دار مورد توجه ویژه قرار گیرد (9).

ملاحظات نهایی
«توسعه» مفهومی است که از منظر نهادهای بین‌المللی عمدتاً واجد بار معنایی کمی است؛ به این ترتیب که ملاحظات مالی و اقتصادی از آن برداشت می‌شود؛ چنان‌چه در این گزارش نیز مورد تصریح و توجه قرار داشت. حال آن‌که مفهوم «پیشرفت» علاوه بر ملاحظات کمی، به ارتقای جنبه‌های کیفی نیز نظر دارد. به طور نمونه بهبود وضعیت خانواده، تقویت روابط خانوادگی، شناسایی نقش‌ها و مسئولیت‌های (متفاوت) خانوادگی زن و مرد و مساعدت برای تحقق کامل کارکردهای خانواده، همچون تولید و تربیت نسل، می‌تواند به منزله فاکتورهای مهم در پیشرفت یک جامعه تلقی شود. درواقع در صورت پذیرش تفاوت‌های طبیعی و خلقتی زنان و مردان، تسهیل ایفای نقش مطابق با نیازها و گرایشات طبیعی هر گروه، عامل مهمی در پیشرفت زنان و مردان در جوامع بشری خواهد بود و به همه انسان‌ها صرف‌نظر از جنسیت آن‌ها این فرصت را می‌دهد که مطابق با گرایشات و تمایلات طبیعی و ذاتی خود، زندگی کنند و قطعاً مسیر موفقیت و پیشرفت را سریع‌تر خواهند پیمود.

درواقع، کشورهای اسلامی خصوصاً جمهوری اسلامی ایران در الگوی توسعه و پیشرفت خود (که البته واژه پیشرفت، مضمون دقیق‌تری را می‌رساند و بنا بر همین ملاحظات معنایی، در ادبیات داخلی مصطلح شده است)، می‌توانند در رابطه با جایگاه و کارکرد خانواده، الگویی برای حمایت جامع از زنان شاغل و زنان خانه‌دار طراحی کرده و ایفای مسئولیت‌ها و نقش‌های خانوادگی زنان را ضمن به‌رسمیت شناختن، در نظام حقوقی تعریف کنند تا حقوق زنان به نحو جامع‌تری مورد حمایت قرار گیرد و نیازی به اجرای کامل و صددرصد الگوهای نظام بین المللی احساس نشود.

البته این حداقل انتظاری است که از جوامع اسلامی می‌رود، اما فراتر از آن، لازم است در این رابطه، شاخص‌های ارزشیابی پیشرفت مطابق با آموزه های خانواده گرا به جامعه بین المللی ارائه گردد.

بنابراین از منظر نهادهای بین‌المللی، مفهوم توسعه عمدتاً با شاخص‌های مادی و مالی مورد توجه قرار گرفته و در نتیجه وقتی سخن از نقش زنان در توسعه می‌بود، نگاه‌ها متمرکز بر حقوق مالی و مادی زنان قرار دارد؛ حال آن‌که در ذیل این مفهوم، شاخص‌هایی چون خانواده، احساس رضایت‌مندی فردی و چشم‌انداز نسل آینده، می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.   

پی‌نوشت
1.    Department of Economic and Social Affairs: Division for the Advancement of Women
2.    2009 World Survey on the Role of Women in Development
3.    the report of the Secretary-General on the work of the Organization (A/61/1), para. 24.
4.    Department of Economic and Social Affairs: Division for the Advancement of Women: World Survey on the Role of Women in Development, pp. 27-40.
5.    the study by the Special Rapporteur on adequate housing as a component of the right to an adequate standard of living, and on the right to non-discrimination "Women and adequate housing”(E/CN.4/2005/43).
6.    Department of Economic and Social Affairs: Division for the Advancement of Women: World Survey on the Role of Women in Development, pp. 41-51
7.    the Note by the Secretariat on "Mainstreaming disability in the development agenda” to the Commission of Social Development (E/CN.5/2008/6).
8.    Facts on the Cost of Health Insurance and Health Care, 2009, Washington, D.C. (National Coalition on Health Care), cited in Making Parents’ Health Care a Priority, available at http://www.nccp.org/publications/pdf/text_874.pdf.
9.    Department of Economic and Social Affairs: Division for the Advancement of Women: World Survey on the Role of Women in Development, pp. 69-76.

 *کارشناس ارشد روابط بین‌الملل


ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار