پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۳۱۹۳۳
تاریخ انتشار: ۲۶ بهمن ۱۳۹۵ - ۱۰:۲۹
طاهره هوشنگی


اواخر بهمن ماه، مغازه‌‌ها پر می‌شود از عروسک‌ها، حیوانات رنگارنگ، شمع‌ها، گل‌ها، شکلات‌ها و قلب‌های قرمز و کارت پستال‌ها و کالاهایی عجیب و غریب که از منظر مصرف‌کننده فایده‌‌گرا، بی‌‌کاربرد، اما از منظر برخی، نمادی از مهر و محبت است و هدیه دادن بخشی از مناسک مربوط به روز عشق و دوستی به‌شمار می‌رود. چهاردهم فوریه روز ولنتاین یا روز عشاق، یکی از آداب تاریخی برای ابراز عشق در فرهنگ غربی است که افسانه‌ها و روایت‌های مختلفی در بازگویی خاستگاه آن وجود دارد. هدف در این مجال گذری بر زوایای اجتماعی و فرهنگی ولنتاین و گرایش جوانان به آن است.

آداب و رسوم، برساخته‌هایی فرهنگی و اجتماعی‌‌اند. در واقع رسوم هر منطقه‌‌ای، در خلأ اجتماعی و فرهنگی شکل نمی‌گیرند و رخ نمی‌‌دهند، بلکه با سایر عناصر و مؤلفه‌‌های نظام فرهنگی تعامل داشته و از آن تأثیر می‌پذیرند. ازاین‌رو مصرف یک مراسم، با توجه به ذائقه، پایگاه طبقاتی و اجتماعی، هویت، سبک زندگی و نیاز افراد صورت می‌‌پذیرد. اما آن‌چه در این میان اهمیت دارد، پدیده‌ ورود آیین‌های وارداتی و پذیرش آن در فرهنگ عامه دیگر کشورهاست. ولنتاین یکی از آیین‌های فرهنگ غربی است که با توجه به توانایی رسانه‌های بین‌‌المللی و تکنولوژی‌های ارتباطی و اطلاعاتی در انتقال و اشاعه‌ فرهنگ‌ها، در سال‌های اخیر در فرهنگ ایران اهمیت بسیاری یافته و علی‌رغم آن‌که گزینه‌هایی متناسب با پیشینه فرهنگ باستانی ایرانی یا مذهبی به عنوان روز بزرگداشت مهر و محبت مطرح شده است، اما همچنان از استقبال بالایی برخوردار است.

در سال‌های ابتدایی ورود این فرهنگ در ایران، به نظر می‌رسید که مراسم این روز بیشتر به دوستی‌های آزاد خارج از چارچوب خانواده و رابطه‌های ناشناس و پنهان اختصاص دارد و روابط رمانتیک دو جنس مخالف را که اغلب از مشروعیت و قانونمندی برخوردار نیست، پیوند می‌زند. درواقع ولنتاین به گونه‌ای تلویحی و کنایی به روابط خارج از خانواده و پیوندهای عاطفی ضدخانواده اشاره داشت. اما اخیراً تقلید از جشن ولنتاین آن‌قدر در فرهنگ ما رسوخ کرده که مورد استقبال خانواده‌ها و حتی برای ابراز مهر به فرزندان قرار گرفته است؛ به‌طوری‌که دریافت و اهدای کادوی روز ولنتاین و جشن گرفتن آن، اهمیتی به اندازه کادوی روز مرد و زن و تولد پیدا کرده و نمایانگر اهمیت دوستی است و شاید به مرور فراموش شود که این مراسم یک آیین وارداتی ناآشنا و منبعث و وام‌گرفته از فرهنگ غرب است که در ابتدا مقاومت‌های فرهنگی بسیاری علیه آن صورت می‌گرفت و هیچ سنخیت و الفتی با فرهنگ مردم ایران نداشت. اکنون این سؤال مطرح است که چه مؤلفه‌هایی در فضای فرهنگی و اجتماعی ایران در پذیرش فرهنگ ولنتاین و گرایش جوانان به آن مؤثر است؟

در همه‌ فرهنگ‌ها و نظام‌‌های اجتماعی، جوانان دارای طبعی نوخواه و در پی دگرگونی و تغییرات هستند (لاور، 189:1373). از سویی گسترش فناوری‌های ارتباطی، دنیای پیرامونی جوانان را افزایش داده و با عرضه‌ کالاهای مادی و غیرمادی، فرهنگ‌های متنوع، ارزش‌ها و هنجارهای جدیدی را تجویز و جوانان را برای تغییرات آماده و جذب می‌کند. این ارزش‌ها تمایل به مظاهر فرهنگی غرب را گسترش داده و جوانان را به رسوم و آداب آنان علاقه‌مند می‌سازد. به‌ویژه آیین‌هایی که مانند ولنتاین، با احساسات و نیازهای عاطفی جوانان پیوند می‌خورد. در پژوهشی که بر روی جوانان تهرانی انجام شده، نقش استفاده از اینترنت و ماهواره در گرایش به برگزاری مراسم ولنتاین، تأیید می‌شود(مهدیزاده و عبداللهی، 1386). همچنین شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان نقش مهمی‌ در تبلیغ و ترویج آیین و مراسم ولنتاین در فرهنگ جوانان داشته‌اند، که همه اینها، ولنتاین را به یک مسأله اجتماعی تبدیل کرده است.

انگیزه‌هایی فردی چون «میل به شور و شادمانی»، «خودنمایی»، «چشم‌وهمچشمی»، «ازخودبیگانگی»، «برترشماری فرهنگ غربی و تقلید از آن»، «مد و مصرف‌گرایی»، «کمبود محبت در خانواده»، «تمایزجویی»، «ابراز هویت»، «نمایش طبقه اقتصادی و فرهنگی» و «تشخص‌یابی» در استقبال از ولنتاین تأثیرگذار است. کمبود سرمایه‌ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی باعث می‌‌شود که فرد برای ابراز تمایز، به مصرف ولنتاین روی آورد و با این دست مراسم‌‌ها، احساس نوعی همسانی جهانی و شهروندی جهانی را تجربه کند. غیر از فضای مراکز خرید و فضای سایبری اینترنت و ماهواره، این فرهنگ توسط گروه‌‌های دوستی و همالان نیز تقویت می‌‌شود. ازآن‌جاکه محوریت ولنتاین، عشق‌ورزی است، ساختارشکنی در ابراز عشق، یکی از انگیزه‌های گسترش فرهنگ ولنتاین در ایران است. در فرهنگ سنتی ایران، بیان کردن عواطف به جنس مخالف، دارای محدودیت‌هایی است اما ولنتاین نوعی شکستن این قواعد و قوانین، به‌ویژه در رابطه‌های غیررسمی میان دختران و پسران است.

استقبال و ترویج ولنتاین فراتر از آن‌که معنایی در مواجهه فرهنگی دارد، پیامد برخی خلأهای فرهنگی و ساختاری در جامعه‌ نیز است. «عدم استفاده از ظرفیت‌ها و جایگزین‌های رسوم و فرهنگ ایرانی»، «بی‌توجهی به نیازهای فراغتی عاطفی و روانی جوانان»، «ضعف عملکرد خانواده‌‌ها، رسانه‌‌‌های داخلی، سیستم آموزشی، نهادها و متولیان فرهنگی» درعمومیت یافتن ولنتاین در بین جوانان نقش دارد. ولنتاین اگرچه برای برخی حاوی مضامین و رمزگان‌های عاطفی است، اما کارکردهای اقتصادی فراوانی دارد. نظام سرمایه‌داری از طریق تبلیغات، آیین عشق و مهرورزی را وسیله‌ای برای فروش و کسب منفعت خود کرده است و «دوستی» را با سود کلانی می‌فروشد.

رواج این فرهنگ، آسیب‌های ذهنی و عینی بسیاری با خود به همراه آورده است. یکی از آسیب‌های این فرهنگ که شاید کمتر بدان توجه شده باشد، ارائه مناسکی سطحی و مصرف‌گرایانه از مهروزی است که نه تنها ریشه و اصالتی در فرهنگ ما ندارد، بلکه با تعریفی که در ادبیات ایرانی از عشق می‌شود، تفاوت زیادی دارد.

آنچه در ولنتاین خودنمایی می‌کند، عدم حضور هویت، فرهنگ، تمدن و تجربه تاریخی ایرانی و یا حتی نمادهای آن است. نوع کادوها، تعاملات و انگیزه‌هایی که در کنش‌های ولنتاین دیده می‌شود، به هیچ‌وجه ماهیت ایرانی و گاه حتی اخلاقی هم ندارد و از آن‌جا که آیینی وارداتی است در محتوا، شکل و نمادها، تناقض‌ها و ناسازگاری بسیاری با ارزش‌ها، ذائقه و هنجارهای فرهنگ ایرانی دارد. نکته قابل تأمل این است که چرا علی‌رغم آن‌که ظرفیت‌های ملی و مذهبی متعالی متعددی در ابراز مهر در فرهنگ اسلامی ‌و ایرانی وجود دارد، یک عنصر غیربومی تا این اندازه در فرهنگ ما رسوخ کرده و جایگزین جشن‌ها و اسطوره‌های عشق در فرهنگ مذهبی و ملی شده است؟

منابع
1.    لاور، رابرت (1373) دیدگاه‌هایی درباره‌ دگرگونی اجتماعی، ترجمه کاووس سید امامی، مرکز نشر دانشگاهی.
2.    مهدی‌زاده، شراره؛ عبداللهی، الهه (1386) بررسی جامعه‌شناختی روز ولنتاین در میان جوانان تهران، فصلنامه مطالعات جوانان، شماره 11-10.

*کارشناس ارشد مطالعات فرهنگی

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار