پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۳۹۴۳۴
تاریخ انتشار: ۲۴ آبان ۱۳۹۶ - ۱۰:۲۸
در نشست "فراغت و زنان" عنوان شد؛
زن درباری به هنر شامل خطاطی، شعر، موسیقی و نقاشی می‌پرداخت. البته در دوره صفوی خاتون‌های دربار مسابقات اسب‌سواری داشتند. طبقه متوسط نیز چون برای خروج از خانه راحت‌تر بودند، تحرک بیشتری داشتند و در مهمانی‌های زنانه شرکت می‌کردند. یکی از مراسم‌ها رفتن به حمام بوده که حدود 12 ساعت طول می‌کشید.


پایگاه تحلیلی- خبری مهرخانه با توجه به رسالت خود جهت اطلاع‌رسانی جامع اقدامات و فعالیت‌های صورت‌گرفته در حوزه زنان، مبادرت به پوشش همایش‌ها، جلسات، نشست‌ها و هم‌اندیشی‌های گوناگون که توسط طیف‌های فکری و سیاسی مختلف برگزار می‌شود، می‌کند. بدیهی است این اقدام صرفاً جهت اطلاع‌رسانی به علاقه‌مندان حوزه زنان صورت گرفته و لزوماً بیانگر دیدگاه‌های مهرخانه نیست.

عضو انجمن جامعه‌شناسی ایران گفت: زنان خانه‌دار از لغت فراغت برای خود به سختی استفاده می‌کنند و زمانی که می‌خواهند به آن اشاره کنند می‌گویند الان بیکار هستیم. فراغت زنان خانه‌دار به مکالمه تلفنی، تماشای تلویزیون و خرید می‌گذرد. بسیاری معتقدند زنان سریال‌های تلویزیون را پیگیری می‌کنند. یکی از تحلیل‌ها این است که زنان خانه‌دار عمدتاً در انزوای اجتماعی به‌سر می‌برند و در این انزوا با دیدن برنامه‌های تلویزیون خود را مشغول می‌کنند.

به گزارش خبرنگار مهرخانه، نشست "فراغت و زنان" با حضور دکتر شهلا اعزازی، جامعه‌شناس و عضو انجمن جامعه‌شناسی ایران و فاطمه موسوی، دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی در دانشگاه تهران برگزار شد و به بررسی تاریخی و اجتماعی فراغت زنان پرداخت.

در ابتدا اعزازی با بیان این‌که بحث فراغت از سال 1980 مطرح و روی آن کار شد، گفت: اولین بار اوایل 1890-1900 به فراغت اشاره شد. در آن دوره دو موضوع مصرف کاذب و فراغت کاذب مطرح شد. در آن دوران افراد نوکیسه تازه وارد شده بودند و فرد ثروتمند کار خود را با کار مولد نمی‌گذراند اما به کارهایی مانند اسب‌سواری می‌پرداخت و برای این‌که نشان دهد فقط به اندازه سیر شدن پول در نمی‌آورد، پول خود را صرف امور مختلف مانند خرید لباس‌های گران‌قیمت و برپایی مهمانی‌های گران می‌کرد.

در جامعه روستایی اوقات به‌صورت اجتماعی سازماندهی می‌شد
او با اشاره به فراغت در جامعه روستایی گفت: در جامعه روستایی مردم وقت آزاد داشتند اما بسیاری از این اوقات را به‌صورت اجتماعی سازماندهی می‌کردند؛ مانند جشن خرمن. با روی کار آمدن جامعه صنعتی و کار در کارخانه در نهایت به شرایطی رسیدند که 8 ساعت در روز کار انجام شد. پس از فراغت از کار تا زمان خواب 6 ساعت زمان اضافه بود و 2 روز تعطیلی آخر هفته و یک ماه مرخصی سالانه ایجاد شد که باید این ساعات خالی به شکلی پر می‌شد. در این دوران تکنولوژی مانند سینما و رادیو نیز وارد شد و اوقات به سه دسته بازتولید جسمانی، 8 ساعت کاری بر طبق درخواست فرد دیگری و اوقات فراغت و زمان آزاد و زمان خودتصمیم‌گیری تقسیم شد. البته انتقاداتی به این تقسیم‌بندی وارد بود.

مشکل زمانی شروع شد که زنان یک کار با دستمزد و یک کار بدون دستمزد داشتند
این جامعه‌شناس با بیان این‌که بعد از مدتی کار و فراغت در مقابل یکدیگر قرار گرفتند، اظهار کرد: در دوره‌ای فعالیت زنان شاغل با دستمزد، کم بود. مشکل زمانی شروع شد که زنان یک کار با دستمزد و یک کار بدون دستمزد داشتند؛ البته این موضوع شامل جوانان نیز می‌شود. به‌تدریج گفتند فراغت فارغ از اجبار و خودابرازی، لذت‌آور است و هویت ایجاد می‌کند. البته در مورد همه این موارد بحث‌هایی مطرح می‌شود. معنای فراغت بسیار تغییر کرده است. اگر زمانی فراغت فعال بود، امروزه با پیشرفت‌های تکنولوژی فراغت انفعالی داریم. زمانی که صنعت توریسم مطرح شد، فراغت به آزادی از برنامه‌های روزمره تعبیر شد. هر چه جلوتر می‌آییم فراغت به معنای رفتارهای داوطلبانه و شرکت در NGO‌ها تغییر می‌کند.

فراغت زنان در رابطه با ساختار جامعه است
اعزازی با بیان این‌که در مورد فراغت از سال 1380 به بعد کتاب‌های زیادی در ایران نوشته، ترجمه شده و پژوهش‌های زیادی صورت گرفته است، افزود: تقریباً همه این موارد نشان دادند که تفاوتی میان گذران فراغت دختران، پسران، زنان و مردان بدون توجه به طبقه اجتماعی، محل سکونت و هر متغیری وجود دارد. اما هیچ‌کدام به چرایی این موضوع نپرداخته‌اند. فراغت زنان در رابطه با ساختار جامعه و مردسالاری است؛ زیرا قوانین، هنجارها، تقسیم کار خانوادگی و چرخه زندگی دست به دست هم می‌دهند و از طریق عرصه‌های عمومی و خصوصی در گذران فراغت زنان تأثیر می‌گذارند. فراغت زن جوان دارای فرزند تحت‌تأثیر وجود فرزند، نبود امکانات تحرک در شهر و نبود امکانات دیگر تعیین‌کننده حوزه فراغتی افراد است.

تأثیر ساختار مردسالارانه روی فراغت زنان
او با اشاره به تأثیرات ساختار مردسالاری تصریح کرد: این ساختار دو نوع تأثیر دارد؛ حوزه فراغتی زنان در ارتباط با رسیدن به ظاهر جسمی و زیبایی و زنانگی تشویق می‌شود. این تشویق به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم انجام می‌شود. یکی از سرگرمی‌های زنان مصرف است. در این زمینه باید لایه‌های پاساژگردی زنان روشن شود. این ساختار در درجه اول زنان را تشویق به مصرف در حوزه زیبایی، مد و لباس می‌کند و در درجه دوم اعمال قدرت و ممانعت از حضور و مشارکت زنان در برخی فعالیت‌ها می‌کند و باعث می‌شود که زنان بهره‌گیری کمتری نسبت به مردان از فراغت داشته باشند.

عضو انجمن جامعه‌شناسی با تأکید بر مستقیم و غیرمستقیم بودن ممانعت افزود: ممانعت مستقیم مانند عدم اجازه ورود به ورزشگاه‌هاست. در حالت سنتی آن زن از رفتن به قهوه‌خانه منع می‌شود. در حالت غیرمستقیم نبود امکانات، درآمد و امنیت است. بسیاری از فعالیت‌های فراغتی مانند تئاتر، سینما و کنسرت در ساعاتی از شب تمام می‌شود که برای یک دختر تنهای بدون ماشین شخصی رفت و آمد مشکل است.

بین فراغت دختران طبقات بالا و پایین شباهت زیادی وجود دارد/ گذران انفعالی اوقات فراغت در دختران
او در ادامه با اشاره به پژوهشی در حوزه جنسیت و فراغت گفت: در پژوهشی دو متغیر جنسی و تورم بررسی شد. این پژوهش نشان می‌دهد بین فراغت دختران طبقات بالا و پایین شباهت زیادی وجود دارد و به پسران طبقات خود شباهت کمتری دارند. تعداد دوستان دختران در هر طبقه اجتماعی از پسران کمتر است و پسران اوقات خود را بیشتر با دوستان سپری می‌کنند. دختران به منزل دوستان‌شان کمتر رفت‌ و آمد دارند و بیشتر اوقات فراغت‌شان را به شکل انفعالی مانند تماشای تلویزیون می‌گذرانند. پسران بیشتر از دختران به فعالیت‌های ورزشی و مسافرت می‌پردازند؛ درحالی‌که دختران ترجیح می‌دهند به فعالیت‌های هنری و مراسم و مهمانی‌ها مشغول باشند. پسران بیشتر از دختران ورزش می‌کنند و تنوع ورزش‌شان نیز بیشتر است.

زنان خانه‌دار عمدتاً در انزوای اجتماعی به‌سر می‌برند
اعزازی با اشاره به اوقات فراغت زنان خانه‌دار تصریح کرد: نکته جالب این‌جاست که زنان خانه‌دار از لغت فراغت برای خود به سختی استفاده می‌کنند و زمانی که می‌خواهند به آن اشاره کنند می‌گویند الان بیکار هستیم. آن‌ها حدود 3 تا 8 ساعت فراغت دارند ولی عمدتاً دختران تازه ازدواج‌کرده بدون فرزند با خانه‌های 70-80 متری یا زنانی که دارای فرزند بزرگ هستند، شامل این گروه هستند. فراغت زنان خانه‌دار به مکالمه تلفنی، تماشای تلویزیون و خرید می‌گذرد. بسیاری معتقدند زنان سریال‌های تلویزیون را پیگیری می‌کنند. یکی از تحلیل‌ها این است که زنان خانه‌دار عمدتاً در انزوای اجتماعی به‌سر می‌برند و در این انزوا با دیدن برنامه‌های تلویزیون خود را مشغول می‌کنند. علاوه بر آن به آن‌ها موضوع بحث می‌دهد. تحلیل دیگر این است که زنان خانه‌دار از صبح تا شب در خانه هستند. همان‌طور که گفتیم فراغت بعد از پایان کار شروع می‌شود. زمانی که سریال‌های تلویزیونی شروع می‌شود، زنان می‌گویند الان کارم تمام می‌شود، یک ساعت فیلم می‌بینم و سپس دوباره شروع به کار می‌کنم. درواقع این افراد فراغت را می‌خرند. اصولاً زنان ترجیح می‌دهند که در آن دسته از فعالیت‌های فراغتی شرکت داشته باشند که از نظر زمان و مکان با نقش تثبیت‌شده زنان؛ مادری، همسری و خانه‌داری انطباق داشته باشند.

گذران فراغتی زنان عموماً به‌صورت مهمانی است
او با تأکید بر این‌که در بسیاری از مواقع زنان برای خود حقی برای داشتن فراغت در نظر نمی‌گیرند، گفت: این اتفاق به‌ویژه در زنان خانه‌دار می‌افتد. آن‌ها اگر بدون فرزند به فراغت بپردازند، احساس گناه می‌کنند. گذران فراغتی آن‌ها عموماً به‌صورت مهمانی است. بنابراین زنان کار می‌کنند که دیگران فراغت داشته باشند. هر زنی از هر طبقه‌ای در یک مهمانی کارهایی انجام می‌دهد تا فراغتی ایجاد شود. نوعی «حلقه ارتباطی زنانه» برای گذران اوقات فراغت زنان وجود دارد؛ در ایران زنان بدون اجازه شوهر اجازه بیرون رفتن از خانه را ندارند. بنابراین با زمان‌های محدود مثل قبل از تاریکی هوا و افراد خاص مثل هم‌جنسان حلقه‌های ارتباطی تشدیدشده، تشکیل می‌دهند. بر اثر تفکیک جنسیتی همین اتفاق برای مردان نیز می‌افتد. یکی از گذران متداول اوقات فراغت در ایران که به اجازه شوهر نیاز ندارد، جلسات مذهبی است که بسیار رایج است. فراغت وابسته به امکانات و عرصه‌های عمومی مانند حمل و نقل و مشکل عدم امنیت است. همچنین فراغت وابسته به درآمد مالی فرد است.

هنجارهای اجتماعی و فراغت
این جامعه‌شناس با اشاره به هنجارهای اجتماعی در موضوع فراغت اظهار کرد: در مورد کارهای فراغتی مردانه و زنانه هنجارهای اجتماعی داریم. یعنی یک سری کارهایی است گه اگر پسر انجام دهد مقبول است اما دختر آن‌ها را انجام دهد، مورد مقبولیت نیست. این موضوع را به‌ویژه در مورد ورزش‌ بالاخص ورزش‌های رزمی می‌بینیم که تعدادی از دختران آن را به چالش کشیده‌اند. در فراغت، طبقه اجتماعی، قومیت، سن، چرخه زندگی، موقعیت جغرافیایی، تأهل، تجرد و... مؤثرند.

فراغت در جامعه سنتی ایران
به گزارش مهرخانه، در ادامه موسوی با تأکید بر این‌که برای حدود دو هزار سال مشخصه‌ جامعه ایران تقریباً یکسان بوده است، گفت: در دوران قاجار منابع مکتوب از شرایط زندگی زنان برای ما بیشتر باقی مانده است. محل سکونت، شیوه معیشت، طبقه اجتماعی، جنسیت و سن مشخصه‌های فراغت در جامعه سنتی ایران است. مرز بین کار و فراغت مبهم بود. در جامعه کشاورزی و روستایی، طبیعت زمان کشت و بیکاری را مشخص می‌کرده است. بسیاری از اوقات به‌ویژه زنان در زمان‌های کار، مراسمی مانند عروسی و جشن تولد نوزاد برگزار می‌کردند.

نقش دین در فراغت جوامع سنتی
او با اشاره به نقش دین در جامعه سنتی ادامه داد: نقش دین را در جامعه سنتی باید پررنگ ببینیم؛ اولاً مناسک دینی مانند زیارت نقش مهمی در گذران اوقات فراغت داشته است. همچنین به لحاظ محتوایی نیز ارزش‌هایی ایجاد شده و بطالت را دور از شأن فرد مسلمان می‌دانستند. یکی از ویژگی‌های جامعه سنتی این است که رفتارهای هیجانی و تحرک بدنی شدید در جامعه سنتی نبوده است. مواردی مانند ورزش‌های همگانی، رقص و شنیدن موسیقی مورد استقبال نبود و آن را به‌عنوان شیوه اوقات فراغت به‌رسمیت نمی‌شناختند.

همسران یکدیگر را همراهی نمی‌کردند
این دانشجوی جامعه‌شناسی درباره محل‌های ثابت برای گذران اوقات فراغت بیان کرد: اگر کسی می‌خواست به‌طور ثابت در جایی اوقات فراغت خود را بگدراند، به قهوه‌خانه می‌رفت که در ابتدا فقط در شهرها بود. میدان اصلی شهر برای برگزاری جشن‌ها به مناسبت، ممکن بود مورد استفاده قرار گیرد. در نتیجه در این جامعه سنتی معمول‌ترین شیوه گذران اوقات فراغت گپ زدن با دوستان هم‌جنس بود. زیرا آخرین مشخصه فضاهای عمومی این بوده که تفکیک جنسیتی داشته است. زن و شوهرها حتی در فضای عمومی یکدیگر را همراهی نمی‌کردند.

چگونگی گذران اوقات فراغت در طبقات مختلف قاجار
موسوی با اشاره به چگونگی گذراندن اوقات فراغت در زنان طبقات مختلف در دوران قاجار گفت: اوقات فراغت زنان روستایی و عشایری به‌طور ویژه‌ای نبوده و گزارش‌ها در مورد زنان شهری نوشته شده است. زن درباری به هنر شامل خطاطی، شعر، موسیقی و نقاشی می‌پرداخت. البته در دوره صفوی خاتون‌های دربار مسابقات اسب‌سواری داشتند. طبقه متوسط نیز چون برای خروج از خانه راحت‌تر بودند، تحرک بیشتری داشتند و در مهمانی‌های زنانه شرکت می‌کردند. یکی از مراسم‌ها رفتن به حمام بوده که حدود 12 ساعت طول می‌کشید. قبل از رفتن بقچه‌ای بنا بر طبقه اجتماعی فرد تهیه می‌شد. در حمام به صرف غذا مهمانی می‌گرفتند. مو را حنا می‌گذاشتند. قلیان می‌کشیدند. البته در بین خانواده‌های اشرافی گروهی بودند که در خانه حمام داشتند و برای رفتن به آن نیز مهمانی می‌گرفتند.

چرا زنان به جلسات مذهبی علاقه‌مند بودند؟
او مهم‌ترین راه گذران اوقات فراغت را در طبقه پایین زیارت خواند و افزود: در آن دوره سفر بسیار مشکل بود. در نتیجه زیارت‌های درون‌شهری متداول بودند. پس از راه افتادن قطار دودی زیارت حضرت عبدالعظیم نیز رایج می‌شود. برخی زیارتگاه‌ها مخصوص زنان بوده است. مثل بی‌بی شهربانو و مقبره مادر سلیمان که در حال حاضر مقبره کوروش است. رفتن به روضه و تعزیه نیز مورد استقبال بوده است. به دلیل ارزش‌های فرهنگی رفتن به این مکان‌ها مقبول بوده و همه می‌توانستند هر روز از خانه خارج شوند و نیاز به اجازه شوهر نداشند و مردان اجازه می‌دادند. از طرفی هزینه نداشته است. تحلیل دیگر این است که تمام زنان تجربه سوگ داشتند و قبل از رسیدن به 30 سالگی تجربه فوت فرزند را داشتند. علاوه بر آن از کودکی تجربه مرگ خواهر و برادر را داشتند. به نظر می‌رسد زنان از شرکت در این مراسم تسلی خاطر می‌یافتند.

تغییرات فراغتی زنان از دوره پهلوی
این دانشجوی دکتری با اشاره به تغییرات دوران پهلوی تصریح کرد: صنعتی‌شدن و شکل‌گیری ادارات و در نتیجه ایجاد شغل کارمندی، باعث شد مرز بین کار و بیکاری مشخص‌تر شود و مراکز گذران اوقات فراغت شکل گرفت. همچنین بحث گفتمان سلامت مطرح شد. پیش از آن کم‌تحرکی در بین ایرانیان امری مثبت بود. و در این دوره ورزش‌های هیجانی مانند فوتبال و مسابقات اسب‌سواری وارد شد. اما هنوز برای مردان بود. در حوزه زنان ترجیح به این شکل بود که اولاً به شکل گذشته به تفریحات از قبیل زیارت بپردازند و در کنار آن ترجیح می‌دادند اوقات فراغت را به شکل خانوادگی بگذرانند؛ زیرا مرگ‌و میر کودکان کمتر شد و ناگهان شاهد خانواده هسته‌ای با 8 فرزند بودیم. وسایل نقلیه شخصی نیز کم بود. با وجود این‌که تفکیک جنسیتی در حوزه عمومی کم شده اما تقسیم کار کمرنگ است. باید غذا از قبل توسط زنان تهیه می‌شد. مراقبت از فرزندان و پهن و جمع کردن سفره نیز برعهده زنان بود.

موسوی به خانواده در جامعه امروزی اشاره کرد و ادامه داد: در جامعه امروز خانواده هسته‌ای کم‌اولاد داریم. و فضاهای فراغتی فراوان شده‌اند و حتی طبقه متوسط می‌تواند مسافرت خارج از کشور داشته باشد. دسترسی به اتومبیل برای طبقه پایین آسان شده است. برای زنان کلاس‌های ورزشی و هنری ایجاد شده است. تغییرات اینترنت و گوشی هوشمند شرایطی را ایجاد کرده که این زن بتواند بدون خروج از خانه و بدون داشتن کسی اوقات خود را بگذراند اما این وضعیت و فردیتی که به زن داده است، برای سال‌های آینده تبعاتی دارد.

انتهای پیام/ 940502

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار