پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۴۱۳۶۴
تاریخ انتشار: ۰۲ بهمن ۱۳۹۶ - ۱۴:۳۲
وضعیت صنایع دستی در خراسان جنوبی؛
در گذشته‌ای دور در شهرستان طبس گیوه‌بافی انجام می‌شده است. برخلاف سایر نقاط کشور که گیوه‌بافی توسط مردان انجام می‌شده است، در خراسان جنوبی، این کار توسط زنان انجام می‌شد و صرفاً تخت‌کشی آن را مردان انجام می‌دادند اما رویه گیوه را زنان تهیه می‌کردند که نشان‌دهنده حضور زنان در حوزه صنایع دستی و این هنر-صنعت است.

خشکسالی 15 تا 20 ساله استان خراسان جنوبی و عدم امکان کشاورزی و دامداری به‌عنوان اصلی‌ترین مشاغل مردم این استان، بهانه‌ای شد تا مردم و مسؤولان نگاهی نو به صنایع دستی این خطه که بعضاً فراموش شده بودند، داشته باشند.

به گزارش مهرخانه، در هر نقطه از ایران یادگارهایی ساخته دست وجود دارد که چگونگی تولید آن‌ها نسل به نسل منتقل شده‌اند. هرچند در این مسیر تغییراتی اعمال شده و امروزه گاهی اشکال نوینی از این هنرها استفاده می‌شود اما ذات این صنایع دستی تغییر نکرده است. خراسان جنوبی نیز مانند هر شهر دیگری از ایران صنایع دستی منحصر به فرد خود را دارد که گویای فرهنگ و شیوه زندگی مردمان آن خطه است. خراسان جنوبی 60 رشته صنایع دستی را به نام خود دارد. حصیربافی، گبه‌بافی، سفالگری سنتی، سفره‌بافی، رودوزی‌های سنتی، گلیم‌بافی، قالی‌بافی، خراطی سنتی، حوله‌بافی، دواتگری سنتی، جاجیم‌بافی، چلنگری، برک‌بافی، سیاه‌چادر بافی، ترکه‌بافی، نمدبافی سنتی و قلم‌زنی برخی از این صنایع دستی هستند.

این استان حدود 15 تا 20 سال است که در شرایط خشکسالی به‌سر می‌برد و همین امر اقتصاد خانوار روستایی را دچار چالش کرده بود. پس از دوره‌ای که این وضعیت منجر به مهاجرت به شهرها و حاشیه‌نشینی شد، برخی افراد، اقدام به احیای صنایع دستی محل زندگی خود کردند که نمونه آن احیای توبافی در روستای خراشاد بود. به دنبال این اتفاقات و ورود دولت‌ها برای بهبود وضعیت صنایع دستی این استان و جایگزین کردن تولید صنایع دستی به جای کشاورزی و دامداری، شاهد شرایط بهبود وضعیت صنایع دستی در خراسان جنوبی هستیم.

همچون گذشته عموماً زنان به تولید صنایع دستی می‌پردازند اما با گذشت زمان مردان نیز در حال ورود به این حوزه هستند. همچنین امروز شاهد تحصیل دختران این استان در رشته‌های مرتبط با صنایع دستی هستیم که اغلب با داشتن ایده‌هایی نو وارد فعالیت‌های تولیدی می‌شوند تا صنایع دستی استان را در اشکالی جدید و بدیع وارد بازار کنند. با این وجود مشکل اصلی بسیاری از تولیدکنندگان صنایع دستی، بازار فروش است؛ هرچند این مشکل در بخشی از تولیدات خراسان جنوبی مانند عروسک منطقه تاجمیر حل شده است اما عموم تولیدکنندگان از شرایط دشوار حضور در نمایشگاه‌های استان‌های دیگر گله‌مندند و برخی از آن‌ها معتقدند امکان حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی را دارند اما شرایط برای‌شان مهیا نمی‌شود.

دست‌بافته‌های داری مهم‌ترین صنایع دستی خراسان جنوبی هستند
برای شناخت بهتر وضعیت صنایع دستی در استان خراسان جنوبی و دریافت پاسخ برای برخی چالش‌های این حوزه به سراغ حسن رمضانی، مدیرکل میراث فرهنگی ،صنایع دستی و گردشگری استان خراسان جنوبی رفتیم.

رمضانی در گفت‌و‌گو با خبرنگار مهرخانه با بیان این‌که صنایع دستی این استان بیشتر در زمینه دست‌بافته‌های داری است، تصریح کرد: 60 رشته صنایع دستی در استان وجود دارد اما دست‌بافته‌های داری در اولویت اول قرار دارد. جاجیم‌بافی، گلیم‌بافی، پلاس‌بافی، پارچه‌بافی با سبک‌های خاص مانند توبافی (عمدتاً از آن حوله تهیه می‌شود و استاندارد آن را خراسان جنوبی تهیه کرده است.) و پارچه بَرَک (نوعی پارچه برای لباس زمستانی مردم که با نخ موی بز تهیه می‌شود.) از جمله دست‌بافته‌های داری استان است. از دیرباز عمده این مشاغل توسط زنان در کنار کشاورزی و دامپروری که شغل اصلی مردم در گذشته‌های دور بوده، انجام می‌شده است.

او درباره وضعیت حال حاضر این صنایع دستی گفت: در حال حاضر نیز به دنبال توجهی که دولت به بخش صنایع دستی داشته، در سطح استان، توسعه صنایع دستی عمدتاً توسط زنان انجام می‌شود. هم‌اکنون30 تعاونی صنایع دستی در استان وجود دارد که حدود 20 تا 25 تعاونی توسط زنان ایجاد شده است. تعاونی صنایع دستی زنان روستای خُراشاد یکی از نشانه‌های حضور زنان است. مدیرعامل این تعاونی در یک سال گذشته به عنوان کارآفرین نمونه در بخش مشاغل روستایی انتخاب شد و امسال در نتیجه همتی که زنان روستای خراشاد داشتند، این روستا به‌عنوان روستای حوله‌بافی ایران ثبت ملی شد. این اتفاقات نشان‌دهنده حضور پررنگ زنان در بخش صنایع دستی استان است.


تعامل با استان‌های دیگر
مدیرکل میراث فرهنگی خراسان جنوبی با اشاره به سایر صنایع دستی‌های استان افزود: صنایع دستی دیگری هم داریم که توسط زنان تولید می‌شده است؛ مانند سبدبافی است که با لیف خرما تهیه می‌شود؛ البته بیشتر به‌عنوان صنایع دستی نواحی جنوبی و جنوب غربی استان شناخته می‌شود که درخت خرما و نخلستان وجود دارد. یکی از مشاغل زنان این است که در زمان هرس درخت با شاخ و برگ اضافی سبد درست می‌کنند. نوع دیگری از سبدبافی وجود دارد که با ساقه گندم توسط زنان تولید می‌شود. خوشبختانه با ارتباطی که با شهرهای مختلف مانند اصفهان به‌وجود آمده، در حال حاضر برخی تولیدکنندگان گز اصفهان، گز خود را داخل این سبدها در بازار عرضه می‌کنند.

گیوه‌بافی در طبس توسط زنان انجام می‌شود
رمضانی در مورد هنر گیوه‌بافی اظهار کرد: در گذشته‌ای دور در شهرستان طبس گیوه‌بافی انجام می‌شده است. برخلاف سایر نقاط کشور که گیوه‌بافی توسط مردان انجام می‌شده است، در خراسان جنوبی، این کار توسط زنان انجام می‌شد و صرفاً تخت‌کشی آن را مردان انجام می‌دادند اما رویه گیوه را زنان تهیه می‌کردند که نشان‌دهنده حضور زنان در حوزه صنایع دستی و این هنر-صنعت است. قالی‌بافی جزو صنایع دستی حوزه مأموریتی سازمان میراث فرهنگی محسوب نمی‌شود، اما نقش زیادی در اقتصاد خانوار از گذشته‌های دور داشته و خاستگاه برخی نقوش فرش ایرانی مانند نقش سعدی، کله‌اسبی و ریزه‌ماهی خراسان جنوبی است. عمده بافندگان فرش نیز زنان بودند؛ به‌طوری که با عبور از کوچه‌های روستا می‌توانستیم صدای زنانی را بشنویم که با آهنگ خاصی نقشه فرش را برای یکدیگر می‌خواندند که نشان‌دهنده حضور پررنگ زنان در بافندگی فرش است.

نسل جوان نسبت به گذشته توجه بیشتری به صنایع دستی دارند
او با اشاره به وضعیت حضور زنان در قالی‌بافی گفت: از گذشته‌های دور شاهد حضور زنان در صنایع دستی به‌عنوان شغلی در کنار کشاورزی و دامپروری بودیم؛ اما در حال حاضر به دنبال حدود 15 سال خشکسالی مداوم در استان، صنایع دستی جایگاه بالاتری برای تأمین اقتصاد خانواده به‌ویژه در روستاها پیدا کرده است. همین امر موجب شده که زنان نقش پررنگ‌تری در موضوع اقتصاد خانواده داشته باشند و بتوانند کمک بیشتری در این زمینه انجام دهند. از طرفی اخیراً شاهد این هستیم که دختران و نسل جوان نسبت به گذشته توجه بیشتری به صنایع دستی دارند. شاید در گذشته‌های دور برای یک دختر شهری پرداختن به حوزه صنایع دستی دور از شأن تلقی می‌شد. اما امروزه این تابو از بین رفته است. برخی شرکت‌های تعاونی‌ توسط فارغ‌التحصیلان رشته صنایع دستی ایجاد شده است که عمدتاً دخترانی فعال در حوزه تولید صنایع دستی هستند که حضورشان مؤثر است؛ ضمن این‌که آن هنر-صنعت احیا و بر تولیدش افزوده می‌شود و با توجه به تحصیلات دانشگاهی و مطالعات و تحقیقات، موارد مصرف جدیدتری برای تولیدات پیدا می‌کنند. همچنین در زمینه نقوش اصیل و بسته‌بندی می‌توانند اقدامی مؤثر انجام دهند.

احیای بَرَک‌بافی و بافت پارچه مَلّه
مدیرکل میراث فرهنگی خراسان جنوبی درباره صنایع دستی احیاشده این استان تصریح کرد: بَرَک‌بافی و بافت پارچه مَلّه از صنایع دستی احیاشده هستند. بَرَک‌بافی در حوزه شهرستان‌های سربیشه و بُشرویه انجام می‌شود. شغل اصلی مردم در این شهرستان‌ها دامداری بود. نوعی بز به نام بز کرکی وجود دارد که در سال‌های گذشته جهاد کشاورزی روی اصلاح نژاد آن کار کرده است. بعد از ذبح این بز و دباغی پوستش، موی آن را با شیوه گَلَک‌زنی، تبدیل به نخ می‌کردند. بَرَک‌باف کرک را تبدیل به نخ می‌کرده و آن نخ تبدیل به پارچه‌ای پشمی بسیار گرم مخصوص لباس بیرون در فصل زمستان می‌شد. در سال‌های گذشته متأسفانه این هنر-صنعت به فراموشی سپرده شده بود.

بافندگان تولیدات خود را روی دار فروخته‌اند
رمضانی ادامه داد: خوشبختانه در 2 سال گذشته فعالیت‌هایی انجام شد و در حال حاضر در حوزه شهرستان سربیشه و بُشرویه به‌صورت مشخص شرکت تعاونی زنان مود در زمینه برک‌بافی فعال هستند. سال گذشته 25 نفر از دختران و جوانان را در حوزه برک‌بافی آموزش دیدند. همچنین با توجه به این‌که برک پارچه بسیار مرغوبی است، پوشاک هاکوپیان و پوشاک گراد از پارچه‌های برک نمونه‌هایی دریافت کرده‌اند و بسیاری از بافندگان ما آن‌چه تولید کردند را روی دار فروختند که نشان می‌دهد بازار خوبی دارد.

دعوت از عبابافان نائینی
او با اشاره به احیای هنر مله‌بافی گفت: در برخی از شهرستان‌های استان مانند خوسف و سربیشه پنبه‌‌ای به رنگ خاک رشد می‌کرد. در ادبیات محلی و فرهنگ عامه ملّ به معنای خاک رس است و چون این پنبه به رنگ خاک از زمین رشد می‌کرده و نیازی به رنگ نداشته، به این پارچه ملّه می‌گفتند. سال‌ها کشت این پنبه منسوخ شده بود و هیچ‌کس این پارچه را تولید نمی‌کرد. خوشبختانه طی 2 سال گذشته با همکاری برخی شرکت تعاونی‌های کشاورزی و سازمان جهاد کشاورزی مجدداً این پنبه در شهرستان خوسف کشت شد. با استفاده از این پنبه برخی شرکت‌های تعاونی اقدام به تولید پارچه مله کردند که بسیار مناسب عبابافی است. پیش‌بینی شده است در سال جاری از استادکاران عباباف نائینی دعوت کنیم تا با پارچه مله که رنگ طبیعی دارد، امکان تولید عبا را فراهم کنیم.

حضور روستاهای خور و نایبند در طرح ضربتی اشتغال
مدیرکل میراث فرهنگی خراسان جنوبی به برنامه‌ها این اداره برای احیای صنایع دستی در سال‌های آینده اشاره کرد و افزود: یکی از برنامه‌ها، احیای گیوه‌بافی در شهرستان طبس است که در این راستا برخی از استادکاران قدیمی را شناسایی کردیم تا بتوانیم آن را احیا کنیم. با توجه به این‌که منابع بسیار خوبی از سنگ‌های زینتی در استان داریم، تصمیم گرفته شده است که به بخش تراش سنگ و تولید زیورآلات با سنگ بسیار توجه شود. سازمان میراث‌فرهنگی امسال 76 روستا را در قالب طرح ضربتی اشتغال شناسایی کرده که 2 روستا از آن‌ها در استان خراسان جنوبی قرار دارد؛ روستای خور از توابع خورسف و روستای نایبند از توابع طبس. قرار است که در نایبند با ایجاد کارگاه‌ها و آموزشگاه‌ها پارچه‌بافی و سبدبافی با لیف خرما را گسترش دهیم. در روستای خور نیز قرار است با توجه به نزدیکی به معادن سنگ‌های زنیتی، کارگاه تراش سنگ‌های زینتی را در قالب طرح ضربتی اشتغال ایجاد کنیم.

ارایه تسهیلات به هنرمندان صنایع دستی
رمضانی درباره تسهیلات ارائه‌شده به هنرمندان صنایع دستی استان بیان کرد: از ابتدای سال 2 میلیارد و 600 میلیون تومان در قالب مشاغل پشتیبان به صنعتگران و هنرمندان صنایع دستی تسهیلات ارائه شد. سال گذشته نیز به همین شکل بود. امسال علاوه بر تسهیلات مذکور، منابع دیگری از سوی دولت برای استان ابلاغ شده که امیدواریم تا پایان سال بتوانیم آن‌ها را جذب کنیم تا کمک خوبی شود. این تسهیلات، تسهیلات قرض‌الحسنه‌ای است که به تسهیل‌گران با هدف گسترش صنایع دستی و ایجاد اشتغال می‌دهیم. به لحاظ نرخ سود 4 درصد و بازپرداختش با یک سال تنفس 10 ساله است. در زمینه ضمانت نیز بانک‌ها نهایت همکاری را داشتند تا با ساده‌ترین شیوه تسهیلات پرداخته شود. ارقام وام بسته به طرحی که ارایه می‌دهند، متفاوت است. حتی مبلغ 30 میلیون تومان نیز پرداخت شده است.

وضعیت پوشش بیمه‌ای هنرمندان
او در مورد پوشش بیمه‌ای هنرمندان صنایع دستی گفت: در سال‌های گذشته بیمه هنرمندان صنایع دستی مشترکاً با قالیبافان بوده و متأسفانه در این حوزه کم‌کاری شده بود. در حال حاضر حدود 4 هزار هنرمند صنایع دستی کارت‌دار شناسایی شده‌اند. معتقدیم بیش از 10 هزار فعال در حوزه صنایع دستی در استان خراسان جنوبی وجود دارد که در حال انجام کارهای ثبتی آن‌ها در سامانه هستیم. در حال حاضر با اقدامات سازمان میراث فرهنگی در زمینه طرح لایحه بیمه هنرمندان صنایع دستی و تصویب مجلس، بیمه هنرمندان شکل قانونی گرفته است. منتظر ابلاغ آیین‌نامه اجرایی آن هستیم. بیمه قالیبافان زیرنظر سازمان جهاد کشاوری و شرکت فرش است.

فروش 600 میلیون تومانی صنایع دستی در نوروز 96
مدیرکل میراث فرهنگی خراسان جنوبی درباره بهره‌برداری مالی زنان استان از حوزه صنایع دستی اظهار کرد: از طریق برگزاری نمایشگاه‌ها، اعزام هنرمندان به نمایشگاه‌های سطح کشور، اعزام برخی شرکت‌ها و تشکل‌های فعال به نمایشگاه‌های خارجی و استفاده از فضای مجازی برای تبلیغات صنایع دستی و تولیدی استان، فضای خوبی فراهم شده است. به‌عنوان نمونه در 15 روز نوروز 92 بالغ بر 190 میلیون تومان صنایع دستی در استان به فروش رسید. همچنین در نوروز 96 این رقم به 600 میلیون تومان رسید که جهش چشم‌گیری داشت. بنابر استعلام از گمرک ایران سال گذشته صادرات صنایع دستی 2 میلیون و 88 هزار دلار بوده که این رقم در مقایسه با سال‌های گذشته رشد چشم‌گیری را نشان می‌دهد. چرخه اقتصادی صنایع دستی با گردشگری تکمیل می‌شود؛ بر اساس آمارها در 2 تا سه سال گذشته افزایش تورهای ورودی به استان را داشتیم و امیدواریم از این راه نیز سیر صعودی فروش صنایع دستی ادامه یابد.

طرح ترسیب کربن و عروسک منطقه تاجمیر
رمضانی با اشاره به ثبت عروسک منطقه تاجمیر به‌عنوان اولین عروسک در فهرست آثار ملی بیان کرد: در اطراف شهرستان سربیشه عشایری به نام عشایر منطقعه تاجمیر زندگی می‌کنند. وضعیت جغرافیایی منطقه به‌صورتی است که پوشش گیاهی آن در نتیجه چراهای بی‌رویه از بین می‌رفت. بر همین اساس سازمان ملل متحد در قالب طرحی به نام ترسیب کربن به زنان عشایر منطقه تاجمیر آموزش‌هایی ارائه کرد تا صرفاً به دامداری به‌عنوان ممری برای تأمین معاش نگاه نکنند. یکی از اقداماتی که براساس طرح ترسیب کربن انجام شد، احیای هنر-صنعت‌هایی است که در گذشته‌های دور در بین عشایر وجود داشته و در حال حاضر منسوخ شده است. یکی از این هنر-صنعت‌ها عروسک‌سازی بود که با همکاری تشکلی در تهران، پروژه ترسیب کربن سازمان ملل متحد و سازمان جنگل‌ها و مراتع استان، عروسک منطقه تاجمیر به‌عنوان اولین عروسک ایرانی در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. در 2 سال گذشته مقدمات تهیه پرونده آن برای ثبت جهانی فراهم شده و در حال گذراندن مراحل قانونی است.


(در همین زمینه: پروژه ترسیب کربن برنامه عمران ملل متحد، توانمندسازی زنان و چند نکته)

دومین موزه عروسک ایران در بیرجند قرار دارد
او درباره موزه عروسک بیرجند اظهار کرد: در مجموعه جهانی باغ و امارت اکبریه بیرجند با همکاری عشایر تاجمیر موزه‌ای با عنوان موزه عروسک راه‌اندازی شد. بعد از موزه عروسک ملل در تهران، موزه عروسک بیرجند دومین موزه عروسک ایران است. عروسک‌ها در بسته‌بندی مناسبی قرار گرفته‌اند. برای هر عروسکی یک قصه از افسانه‌های محلی مردم تاجمیر به زبان‌های انگلیسی و فارسی تهیه و روی عروسک‌ها نصب شده است. براساس تفاهم با فروشگاه‌های شهروند تهران، عروسک‌ها از طریق شرکت تعاونی منطقه عشایری تاجمیر در این فروشگاه به فروش می‌رسد. به دنبال اجرای چنین طرح‌هایی در حال حاضر درآمد خوبی برای مردم فراهم شده است. اهالی می‌گویند از طریق تولید و فروش عروسک ماهانه 1 میلیون تومان تا 1میلیون و 500هزار تومان درآمد دارند. این روند برای زنان ایجاد اشتغال کرده و مشکل اقتصاد خانوار را پس از خشکسالی مرتفع ساخته است.



مدیرکل میراث فرهنگی خراسان جنوبی با تأکید بر لزوم گسترش گردشگری در استان خراسان جنوبی، افزود: استان خراسان جنوبی گرچه استان ناشناخته‌ای است اما در نتیجه همین ناشناختگی بکر مانده است. امیدواایم با اقدامات دولت گردشگری در این استان روند رو به رشد خود را ادامه دهد. به دنبال توسعه گردشگری، توسعه صنایع دستی نیز اتفاق خواهد ‌می‌افتد و زمینه رشد و توسعه پایدار در استان فراهم می‌شود. در این بخش نقش زنان در حوزه‌های صنایع دستی و گردشگری نقشی بسیار تعیین‌کننده است.

انتهای پیام/ 940502

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار