پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۴۶۰۵
تاریخ انتشار: ۰۷ آذر ۱۳۹۱ - ۱۱:۳۶
«منع خشونت علیه زنان» در ساز و کارهای ملل متحد:
حوریه حسینی اکبرنژاد


گزارشگر ویژه در مورد منع خشونت علیه زنان(1)(مکانیسم نظارتی شورای حقوق بشر)

الف) مکانیسم های نظارتی شورای حقوق بشر: رویه های ویژه(2)

شورای حقوق بشر یک رکن بین الدولی، متشکل از 47 کشور عضو ملل متحد است که توسط اعضای مجمع عمومی انتخاب می شوند. شورای حقوق بشر به موجب قطعنامه مجمع عمومی در مارس 2006 جایگزین «کمیسیون حقوق بشر» شد. وظیفه این شورا بررسی تمامی موضوعات حقوق بشر در سراسر جهان و نیز بررسی وضعیت حقوق بشر در تمامی کشورهاست.
رویه های ویژه به کلیه مکانیسم های نظارتی اطلاق می گردد که توسط شورا اعمال می شود. این مکانیسم ها عبارتند از: گزارشگر ویژه، کارشناس مستقل و گروه کاری. هر یک از این ساز و کارها می تواند جنبه موضوعی و یا کشوری داشته باشد، که تحت عنوان ماموریت موضوعی(3) و ماموریت کشوری(4) از آن یاد می شود. در ماموریت موضوعی، بررسی یک موضوع حقوق بشری در سراسر جهان و بدون هیچ گونه محدودیت جغرافیایی به ساز و کار نظارتی از جمله گزارشگر ویژه واگذار می گردد. اکنون بالغ بر 16 ماموریت موضوعی در دستور کار شورای حقوق بشر قرار دارد. از جمله می توان به گزارشگر ویژه در مورد منع خشونت علیه زنان اشاره کرد.
در ماموریت کشوری، بررسی وضعیت حقوق بشر در یک کشور خاص به ساز و کار مربوطه از جمله گزارشگر ویژه محول می شود.

برخی از مهم ترین نهادها و ساز و کارهای بین المللی در زمینه منع خشونت علیه زنان عبارتند از:

-گزارشگر ویژه در مورد منع خشونت علیه زنان
-کمیته منع تبعیض علیه زنان
-کمیسیون مقام زن
-مجمع عمومی
-شورای حقوق بشر
-شورای امنیت
-آژانس های تخصصی ملل متحد از جمله سازمان بین المللی کار و سازمان جهانی بهداشت

ب)پیش زمینه نهاد گزارشگر ویژه در مورد منع خشونت علیه زنان
ایجاد ماموریت گزارشگر ویژه در مورد خشونت علیه زنان و منصوب نمودن یک متصدی برای آن در سال 1994، بخشی از مجموعه پیشرفت هایی است که موجب به رسمیت شناختن موضوع خشونت علیه زنان(5) به عنوان یکی از ملاحظات حقوق بشری در چارچوب ملل متحد شده است. اگر چه بر عملکرد گزارشگر ویژه نیز در ارتباط با برخی مواضع اتخاذ شده، انتقادات جدی مطرح است. از جمله می توان به عدم اتخاذ مواضع جدی در قبال ارتکاب خشونت توسط رژیم اشغالگر اسرائیل در سرزمین های فلسطین و خصوصاً زنان و کودکان فلسطینی و نیز عدم اعترض به دولت آمریکا و متحدانش از جمله دولت انگلیس در قبال ارتکاب خشونت و نقض حقوق بشر زنان در عرصه مخاصمات معاصر در افغانستان و عراق و همچنین عدم موضع گیری صریح در ارتباط با ارتکاب خشونت علیه زنان مسلمان در کشورهایی نظیر لیبی، بحرین، میانمار و سایر موارد اشاره نمود.
از دهه 1990 بتدریج موضوع خشونت علیه زنان به عنوان یکی از ملاحظات حقوق بشری مدنظر ملل متحد مطرح شد و در نهایت منجر به ایجاد نهاد گزارشگر ویژه در مورد خشونت علیه زنان در سال 1994 گردید. 30 سال بعد از لازم الاجرا شدن کنوانسیون منع تبعیض علیه زنان، کمیته کارشناسی نظارت بر کنوانسیون، نظریه تفسیری شماره 19 را در سال 1992 را تصویب نمود که خلاهای موجود در کنوانسیون را جبران نماید. در سال 1993، کنفرانس وین در مورد حقوق بشر و در همان سال مجمع عمومی، اعلامیه منع تبعیض علیه زنان را تصویب کرد. تمامی این پیشرفت ها نهایتاً منجر یه ایجاد یک مکانیسم ویژه جهت نظارت بر خشونت علیه زنان در سراسر جهان شد.

در 4 مارس 1994، کمیسیون حقوق بشر، یک قطعنامه صادر کرد. به موجب قطعنامه 1994، کمیسیون حقوق بشر(6)(که از سال 2006 شورای حقوق بشر جایگزین آن شد)، مکانسیم های حقوق بشری ملل متحد و مکانیسم های مربوط به مقابله با خشونت علیه زنان ادغام شدند و نهاد «گزارشگر ویژه در مورد منع خشونت علیه زنان»ایجاد شد. از این رو، می توان بر اهمیت نهاد گزارشگر ویژه در مورد منع خشونت علیه زنان تاکید نمود. گزارشگر از طریق مشاوره و مساعدت به دولت ها، نهادها و آژانس های تخصصی ملل متحد و دیگر مکانیسم های خاص، گروه های زنان، سازمان های غیردولتی و موسسات آموزشی، مبادرت به اعمال نظارت بر خشونت علیه زنان می کند. برخی از موضوعات مورد نظر گزارشگر ویژه در مورد خشونت علیه زنان عبارتند از:

-    حق سلامت و بهداشت باروری
-    مهاجرت
-    آوارگان در داخل کشور
-    پناهندگان زن
-    قاچاق
-    سالخوردگی
-    دختر بچه ها و دختران نوجوان(7)

تاکنون سه گزارشگر ویژه در مورد خشونت علیه زنان منصوب شده است، که عبارتند از:
گزارشگر فعلی:
( آفریقای جنوبی – از اوت 2009) Ms. RashidaManjoo

گزارشگران سابق:
( ترکیه – از اوت 2003 تا جولای 2009) Dr. Yakin Erturt
(سریلانکا – 1994 تا جولای 2003) Ms. RadhikaCoomarswamy

ج) قلمرو ماموریت و شیوه عملکرد گزارشگر ویژه
تمامی اسناد و معاهدات حقوق بشری که مرتبط با موضوع منع خشونت علیه زنان است، نهایتاً منجر به ایجاد ماموریت گزارشگر ویژه شد.(7) کار و ماموریت گزارشگر ویژه مبتنی بر چارچوب ماهوی مندرج در اعلامیه منع خشونت علیه زنان است. برخی از مهم ترین ماموریت های گزارشگر ویژه عبارتند از:

1.    مطالبه و دریافت اطلاعات در مورد خشونت علیه زنان و علل و نتایج آن از دولت ها، نهادهای دولتی، گروه ها و افراد خصوصی، آژانس های تخصصی و سازمان های غیردولتی.
2.    ارائه توصیه هایی جهت انجام اقدامات و اتخاذ شیوه های مقتضی در سطوح ملی، منطقه ای و جهانی به منظور مقابله هر چه موثرتر با ارتکاب خشونت علیه زنان.
3.    همکاری نزدیک با سایر مکانیسم های ویژه از جمله گزارشگران موضوعی و کشوری که توسط شورای حقوق بشر ایجاد شده اند و نیز سایر ارکان ملل متحد که مرتبط با موضوع خشونت علیه زنان است.
4.    مکانیسم گزارش دهی به صورت گزارشات سالانه به مجمع عمومی و شورای حقوق بشر است.گزارشات گزارشگر ویژه به شیوه های مختلفی تهیه و ارائه می شود. برخی از مهم ترین اشکال ارائه گزارش عبارتند از:
5.    
الف) برخی از گزارشات با همکاری سایر نهادها و ارکان ملل متحد ارائه می شود. به طور نمونه می توان به گزارش در مورد «چارچوب الگوی قانونگذاری در مورد خشونت خانگی»(8) اشاره نمود.

ب) گزارشات مربوط به ماموریت خاص در یک کشور.

ج) گزارشات سالانه که مشتمل بر ارائه گزارش شفاهی به مجمع عمومی، ارائه گزارش شفاهی به کمیسیون مقام زن و ارائه گزارش سالانه به کمیسیون حقوق بشر سابق و از سال 2006 به شورای حقوق بشر است.

د) دریافت شکایت های فردی و پاسخ گو بودن در قبال کلیه اطلاعات مربوط به قضایای ادعایی که در مورد خشونت علیه زنان است.(9)

د) حوزه تمرکز گزارشگر ویژه
اساساً حوزه فعالیت گزارشگر ویژه در مورد منع خشونت علیه زنان، مشتمل بر تمامی موضوعات مرتبط با ماموریت است. با این وجود، گزارشگر، خود برخی از حوزه ها را در ارتباط با خشونت علیه زنان، مورد تاکید قرار داده است، که عبارتند از:

1) خشونت خانگی
از دیدگاه گزارشگر ویژه، دو دسته اصلی در ارتباط با خشونت در خانواده عبارتند از: خشونت خانگی و رویه های خشونت بار که به لحاظ فرهنگی توجیه می شوند. در ارتباط با خشونت خانگی، یکی از اهداف عمده گزارشگر ویژه، توسعه تعهدات دولت ها جهت حمایت از زنان در اشکال مختلف خانواده و توسعه تعهدات دولت ها در ارتباط با تعقیب و مجازات بازیگران خصوصی است که از اعمال حمایت از زنان در مقابل ارتکاب خشونت علیه آنان استنکاف می ورزند. گزارشگر ویژه تصریح می کند که حمایت از زنان در مقابل خشونت خانگی، مستلزم توسعه مفهوم خانواده و به رسمیت شناختن اشکال مختلف خانواده است. از این رو، بنا به اذعان گزارشگر ویژه، اشکال مختلف خانواده دربرگیرنده خانواده هایی است که رسماً و قانوناً ازدواج کرده اند، افرادی که در خارج از چارچوب ازدواج با هم زندگی می کنند و همچنین این مفهوم شامل روابط دوست دخترها و دوست پسرها نیز می شود که در یک خانه زندگی زندگی می کنند.(10) آنچه مسلم است اینکه رویکرد انتقاد برانگیز گزارشگر مبنی بر توسعه مفهوم «خانواده» فارغ از ملاحظات اخلاقی و انسانی، خود می تواند عامل افزایش ارتکاب خشونت علیه زنان و دختران قلمداد شود. به علاوه در بسیاری از کشورها خصوصاً کشورهای اسلامی که نهاد خانواده از قداست و اهمیت خاصی برخوردار است و یک چارچوب و تعریف کاملاً مشخص دارد و افراد مکلف هستند که کلیه روابط خود را در چارچوب ازدواج تنظیم نمایند، اساساً روابط خارج از چاچوب ازدواج را نمی توان تحت شمول توسعه مفهوم خانواده قرار داد.
نکته حایز اهمیت دیگر در ارتباط با موضع گیری های انتقاد برانگیز گزارشگر ویژه، یک سویه نگری و بعضاً جانبداری غیرمنطقی از عملکرد دولت های ناقض حقوق زنان– که در رأس آنها رژیم اشغالگر اسرائیل است- است. گزارشگر ویژه ذیل عنوان خشونت خانگی تاکید می کند که تنها راه مقابله با ارتکاب خشونت علیه زنان در سرزمین های اشغالی فلسطین، ایجاد یک نظام حکومتی غیردینی سکولار- دموکرات است.(11) حال آنکه بر همگان واضح و مبرهن است که اکنون مهم ترین عامل نقض حقوق بشر زنان و ارتکاب خشونت علیه آنان در فلسطین، جنایات رژیم اسرائیل است. روشن است که گزارشگر ویژه به جای آنکه بر لزوم پایان دادن به جنایات ارتکابی توسط رژیم اشغالگر اسرائیل تاکید نماید، تحت عنوان مفهوم منع خشونت خانگی علیه زنان، صرفاً اهداف سیاسی خاص خود را که در جهت جلب منافع اسرائیل و امریکا است، دنبال می کند.

2) قاچاق و مهاجرت
گزارشگر ویژه تاکید می کند که در دهه های قبل، قاچاق منحصراً مربوط به فحشا می شد، اما در دو دهه اخیر، موضوع قاچاق با مسایلی نظیر کار اجباری، تجارت جنسی و دیگر اشکال نوین بردگی مرتبط شده است. موضوع قاچاق و مهاجرت در ساز و کارهای دیگر ملل متحد از جمله کمیساریای عالی حقوق بشر، شورای حقوق بشر و گزارشگر ویژه در مورد منع شکنجه نیز دنبال می شود. اکنون متاسفانه قاچاق زنان و کودکان به عنوان یکی از سودآور ترین تجارت ها محسوب می شود که حتی از قاچاق اسلحه نیز درآمدزایی بیشتری دارد.(12)

3) مخاصمات مسلحانه
گزارشگر ویژه تاکید می کند به رغم اینکه اکنون ارتکاب جرایمی نظیر تجاوز جنسی، بردگی گرفتن، فحشای اجباری و حاملگی اجباری در سراسر جهان به عنوان یکی از مشخصه های اصلی مخاصمات مسلحانه محسوب می شود، اما متاسفانه در حقوق بین الملل کیفری و حقوق بین الملل بشردوستانه راهکار موثری جهت پیشگیری از ارتکاب این جرایم در نظر گرفته نمی شود. اگر چه گزارشگر ویژه بر ارتکاب جرایم جنسی و انواع خشونت ها علیه زنان در مخاصماتی نظیر یوگسلاوی سابق، دارفور، کنگو و رواندا تاکید کرده است، اما جای بسی تعجب است که هیچ گونه اشاره ای به اقدامات دولت امریکا و متحدانش در مخاصمات دو دهه اخیر در افغانستان و عراق و سایر نقاط جهان نکرده است. همچنین ارتکاب جرایم جنسی و خشونت علیه زنان توسط نیروهای حافظ صلح ملل متحد نیز که یکی از معضلات مخاصمات معاصر است، مورد توجه قرار گرفته است و دیوان بین المللی کیفری به عنوان یکی از ساز و کارهای بین المللی جهت رسیدگی به این جرایم شناخته شده است.(13)



اظهارنظرات گزارشگر ویژه در ارتباط با علل و عوامل ارتکاب خشونت علیه زنان در جوامع مختلف در برخی موارد کاملاً غیرمنطقی و تعجب برانگیز است. به طور نمونه، گزارشگر ویژه تاکید نموده است در جوامع و فرهنگ هایی که مفاهیمی نظیر عفت و پکدامنی جنسی(14) مطرح است، این مفاهیم و به اصطلاح ارزش ها سبب می شود قوانین و مقررات به مالکیت مردان بر زنان مشروعیت ببخشد و در نتیجه منجر به ارتکاب خشونت علیه زنان می شود.(15) در اینجا این سوال مطرح است که آیا شواهد عینی و تجربیات عملی جوامع غربی که درصدد نهادینه کردن آزادی جنسی کامل و بی قید و بند است، در عمل منجر به ممانعت از ارتکاب خشونت علیه زنان شده است؟ بی تردید پاسخ، منفی است، زیرا امروز شاهد آن هستیم که یکی از نگرانی ها و دغدغه های گزارشگر ویژه حمایت از زنان و دختران در روابط خارج از چارچوب ازدواج و روابط دوست دخترها و دوست پسرها است.

4) حقوق باروری، ایدز و خشونت علیه زنان
گزارشگر ویژه بر آثار و سیاست های مربوط به سلامت و تنظیم جمعیت بر حق باروری زنان و ارتباط آن با خشونت علیه زنان تاکید می کند. برخی از مهم ترین تعهدات دولت در این زمینه عبارتند از:

-    تسهیل خدمات مربوط به سلامت و بهداشت باروری و تسهیل سقط جنین برای حاملگی های ناخواسته
-    آموزش جنسی برای نوجوانان
-    به رسمیت شناختن استقلال جنسی برای زنان در خانواده و اجتماع
-    محرمانه بودن آزمایشات ایدز(16)

از دیدگاه گزارشگر ویژه برخی از مصادیق خشونت علیه زنان که درارتباط با حقوق باروری زنان هستند، عبارتند از:

1.    ضمانت اجراهای کیفری علیه تمامی اشکال سقط جنین
2.    آموزش های جنسی غیرکافی به نوجوانان
3.    به رسمیت نشناختن استقلال جنسی زنان در خانواده و اجتماع
4.    جرم انگاری فحشا و بهره برداری اقتصادی از فحشا سبب می شود که زنان در مقابل آزار و اذیت جنسی و در نتیجه خشونت جنسی آسیب پذیرتر باشند.(17)
آنچه مسلم است اینکه دیدگاه های گزارشگر ویژه در این زمینه می تواند از جهات مختلف مورد نقد و انتقاد قرار گیرد. از جمله می توان به موارد ذیل اشاره نمود:

•    پذیرش لاابالی گری و بی قیدی محض جنسی توسط گزارشگر، بی تردید خود می تواند عامل افزایش خشونت و ابتلا به بیماری ایدز محسوب شود.
•    تجربیات کشورهای غربی نشان می دهد که قانونمند کردن فحشا، نه تنها عامل منع خشونت علیه زنان نیست، بلکه خود یکی از مهم ترین عوامل ارتکاب خشونت علیه زنان و دختران است.

پی نوشت
1-    Special Rapporteur on Violence against Women (SRVAW)
2-    special procedure
3-    thematic mandate
4-    country mandate
5-    violence against women (VAW)
6-    E/CN.4/RES/1994/45
7-    15 Years of the United Nations Special Rapporteur on Violence against Women (SRVAW), It’s Causes and Consequences (1994-2009), A Critical Review, p. 2.
8-    E/CN.4/RES/1994/45, para. 7.
9-    Framework for Model Legislation on Domestic Violence, E/CN.4/1996/53/Add.2
10-    15 Years of the United Nations Special Rapporteur on Violence against Women (SRVAW), It’s Causes and Consequences (1994-2009), A Critical Review, pp. 6-8.
11-     Ibid., p. 10.
12-    Ibid., p. 12.
13-    Ibid., pp. 13-15.
14-    Ibid., p.15-16.
15-    Ibid., p. 15.
16-    Ibid., p. 19.
17-    Ibid., p. 22.

*دانشجوی دکترای روابط بین الملل

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: