پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۷۸۰۵
تعداد نظرات: ۳ نظر
تاریخ انتشار: ۲۳ مرداد ۱۳۹۲ - ۰۹:۵۹
حجت‌الاسلام مجید دهقان


در نقد گذشته گذرا به روش پژوهش در کتاب «حجاب شرعي در عصر پيامبر» پرداخته، ابهام در فقهي يا تاريخي بودن آن را اولين اشکال برشمردم. همچنين اهميت بررسي اسناد گزارش‌هاي تاريخي را گوش‌زد کرده، به نپرداختن مؤلف به اين مسئله اشکال نمودم. مسئله‌ ديگري که در پژوهش‌هاي اسنادي توجه به آن لازم است منابعي است که پژوهش‌گر به آن‌ رجوع مي‌کند. وظيفه‌ پژوهش‌گر هنگام جمع‌آوري داده‌ها تهيه فهرست منابع معتبر و تقسيم‌بندي آنها با توجه به ارزش اسنادي است. ابعاد مختلفي از اين مسئله در اين پژوهش مغفول مانده‌است که نمونه‌هايي از آن را در ادامه مي‌آورم.

در پژوهش‌هاي اسنادي فقدان يک منبع به منزله فقدان داده‌هايي است که مي‌تواند در تحليل پژوهش‌گر تأثير بسياري داشته باشد. چه بسا تک گزاره‌اي تاريخي که پژوهش‌گر را وادار مي‌کند تحليل خود را تغيير دهد. با اين که اشعار جاهلي و برخي از خطابه‌هاي باقي‌مانده از آن زمان مهم‌ترين منابع پژوهش در فرهنگ جاهلي است، مؤلف محترم در جستجوي فرهنگ پوشش در دوران جاهلي از اين منبع غفلت کرده‌ و جز مواردي انگشت‌شمار به اين اشعار مراجعه‌اي ننموده‌اند. برخلاف نظر ايشان که در حجاب جاهلي اثر مستقلي وجود ندارد(ص8)، پژوهش‌هاي متعددي در اين زمينه انجام شده‌است که جامع‌ترين و نه مهم‌ترين آن کتاب «الملابس العربيه في الشعر الجاهلي» اثر دکتر يحيي جبوري است. گرچه با وجود اشعار جاهلي در منابع تفسيري و ادبي و همچنين تدوين متأخر کتاب‌هاي ديوان اشعار جاهلي پژوهش‌گر مي‌تواند مستقيماً به اين منابع مراجعه نمايد و ديگر نيازي به اثر مستقلي در اين زمينه نيست. بيت‌هاي فراواني در اين اشعار وجود دارد که برخلاف آراي مؤلف محترم شهادت مي‌دهد. اين اشعار را در نقد جداگانه‌اي خواهم آورد.

دومين مسئله در باب منبع، سازگاري منبع با داده‌ است. پژوهش‌گر براي نقل روايات بايد به کتاب‌هاي روايي دست اول مراجعه نمايد و براي نقل آراي تاريخي به کتاب‌هاي دست اول تاريخي. نقل داده‌ از منبعي که با آن تناسبي ندارد ضعف پژوهش به شمار مي‌رود. مؤلف محترم در موارد بسياري به اين نکته دقت ننموده‌اند. نقل روايت پيامبر از کتاب لغوي مجمع البحرين که در قرن يازدهم تأليف شده‌است(ص 32)، نقل روايت ابن عباس از کتاب ادوار فقه دکتر شهابي(ص110)، نقل گزارشي لغوي از کتاب تفسير آيت‌الله طالقاني(ص73)، نقل گزارشي از طواف جاهلي از کتاب«اسلام و عقايد و آراء بشري» اثر مرحوم آيت‌الله يحيي نوري(ص 109)، نقل روايتي از اسماء دختر ابوبکر از ترجمه‌ فارسي کتاب لؤلؤ و مرجان مرحوم ميرزا نوري(ص 257)، نقل روايت پيامبر از کتاب «علم الحديث» دکتر شانه‌چي و نقل وقايع جاهلي از کتاب «قاموس قرآن» آيت‌الله قرشي، نمونه‌هايي از ناسازگاري داده‌ با منبع در کتاب حاضر است.

نکته‌ سومي که در ارتباط با منبع پژوهش‌هاي اسنادي اهميت دارد فاصله تاريخ نگارش منبع با تاريخ نقل داده ‌است. حادثه‌اي که در سال‌هاي حيات پيامبر رخ داده ‌است را بايد در نزديک‌ترين منبع به آن زمان جستجو کرد. نقل چنين گزارش تاريخي از کتاب‌هاي معاصر گرچه در آثار ژورناليستي عيبي نيست، اما در اثر پژوهشي چيزي شبيه فاجعه است. گزارش سن پيامبر از کتاب شهيد مطهري(ص 37)، گزارش‌هاي مکرر دوران جاهلي از کتاب «المفصل» جواد علي؛ پژوهش‌گر معاصر عرب(ص 35، 104)، نقل روايات پيامبر از کتاب ميزان الحکمه‌ آيت‌الله ري‌شهري(ص 52)، نقل معناي لغوي از کتاب «التاج» منصور علي ناصف از علماي معاصر الازهر(ص96)، مواردي از فاصله زماني بسيار داده با منبع است که در اثر پژوهشي حاضر به چشم مي‌خورد.

مسئله‌ ديگري که در ارتباط با منبع لازم به ذکر است تکرار نقل يک گزارش در کتاب‌هاي ديگر است. در پژوهش‌هاي اسنادي تعدد منابعي که حادثه‌اي تاريخي را نقل مي‌نمايند اهميت به‌سزايي دارد، اما تعدد منابع هميشه به معناي تعدد گزارش تاريخي نيست. در موارد بسياري گزارشي تاريخي در کتابي آمده‌است و کتاب‌هايي ديگر آن گزارش را به نقل از همان کتاب نخستين نقل کرده‌اند. در اين مورد تعدد منابع ارزش داده‌هاي تاريخي را افزايش نمي‌دهد و تنها فايده‌ آن تأکيد بر ذکر اين داده در کتاب نخستين است. در کتاب‌هاي روايي اين مسئله بسيار اهميت دارد. پس از کتاب‌هاي نخستين روايي، در دوره‌هاي بعد کتاب‌هاي متعددي نگاشته‌ شدند که همان روايات کتاب‌هاي گذشته را با اهداف ديگري تدوين نمودند. تکرار اين روايت در اين نوع کتاب‌ها بر اهميت روايت نمي‌افزايد و روايت را مشهور نمي‌گرداند. اين نکته از توجه مؤلف محترم دور مانده است و در موارد بسياري براي روايتي که تنها يک سند دارد و ساير کتب همان يک سند را نقل کرده‌اند، منابع متعددي را ذکر نموده‌است. به عنوان نمونه روايتي که در کافي و فقيه نقل شده و همان روايت با همان اسناد قرن‌ها بعد در وسايل الشيعه و وافي بازنقل شده‌ است، به هر دو منبع ارجاع شده ‌است(ص 65).

نمونه‌ ديگر روايتي است که مرحوم کليني در کافي نقل مي‌نمايد و شيخ طوسي همان روايت را به نقل از کافي در کتاب تهذيب خود ذکر مي‌کند و در قرن يازدهم در کتاب منتقي الجمان همان روايت با همان سند دوباره ذکر مي‌شود. مؤلف محترم بدون توجه به يکسان بودن سند روايت به هر سه منبع استناد مي‌کند(ص 67). موارد فراواني از اين دست در پژوهش حاضر وجود دارد.

آخرين نکته‌‌ مرتبط با منبع، رعايت اخلاق علمي در نقل از منابع است. در پژوهش‌هاي اسنادي خوانندگان فرصت مراجعه به منابع را به دليل دشواري آن از دست مي‌دهند و عمدتاً به انصاف علمي پژوهش‌گر اعتماد مي‌کنند. به همين دليل تنها پژوهش دوباره در همان موضوع مي‌تواند نقاط ضعف پژوهش را نشان دهد. پژوهش‌گر اخلاقاً نبايد در نقل از منابع تنها داده‌هايي را ذکر نمايد که فرضيه‌ او را تأييد مي‌کند و هم‌چنين نبايد در تحليل داده‌هايي که برخلاف فرضيه‌ اوست، شتاب‌زده و با تعصب عمل کند.

در اثر مورد بحث اين نکته نيز مغفول مانده و در اکثر قريب به اتفاق موارد مؤلف محترم داده‌هاي تاريخي متعددي که برخلاف فرضيه‌ ايشان است را يا نقل نمي‌نمايد و يا شتاب‌زده از آن عبور مي‌کند. از آن‌جا که اين مسئله نياز به تفصيل بيشتر و نقل عبارات مؤلف است، در نقد آتي جداگانه به آن مي‌پردازم.

پژوهش در حوزه‌ دين، با توجه به حساسيت‌ها و دشواري‌هاي آن، دقت بيشتري را مي‌طلبد. عدم مراجعه به تمامي منابع درجه‌ اول در پژوهش، ناسازگاري داده با منبعي که از آن نقل مي‌شود، فاصله زماني منبع با حادثه تاريخي، توجه نداشتن به تکرار يک گزارش در منابع متعدد و عدم رعايت انصاف در نقل از منابع، مواردي است که نقاط ضعف منابع اثر حاضر به شمار مي‌رود. اميد که پژوهش‌هاي ديگر مؤلف محترم از اين اشکال‌ها پيراسته باشد.

* عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات زن و خانواده
نظرات بینندگان
غیر قابل انتشار: ۱
انتشار یافته: ۳
پويا
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۳:۳۲ - ۱۳۹۲/۰۶/۰۲
1
4
جاي خالي چنين بحثي خيلي احساس مي‌شد. اي کاش آقاي ترکاشوند هم به اين بحث بپيوندد تا نظر ايشان را هم نسبت به اشکال‌هاي آقاي دهقان بدانيم.
ناشناس
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۹:۵۲ - ۱۳۹۴/۰۷/۰۱
0
0
بررسی سیر تاریخی یک لغت در لغتنامه های عربی نیز بسیار راهگشاست. بدین معنا که یک لغت را در باب لباس در طول قرون مختلف مورد بررسی قرار داده و زمان حضور آن را در متون مختلف و عمر واژه را بررسی کرده بر اساس آن مفهوم گیری نماییم.
سید
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۱:۳۶ - ۱۳۹۵/۰۵/۳۰
0
0
لطفا فایل پی دی اف کامل این شانزده نقد را برای دانلود در اختیار بذارید
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار