پایگاه خبری مهرخانه | mehrkhane.com

کد خبر: ۹۱۷۲
تاریخ انتشار: ۰۴ آذر ۱۳۹۲ - ۱۲:۳۷
هستی نیکخواه
خشونت علیه زنان

در کنار فعالیت‌های آکادمیک، رسانه‌ای و سیاسی، یکی از اهداف مهم و متأخر فمینیست‌ها در کشورهای مختلف جهان، ارتباط گرفتن با عموم مردم و تأثیر‌گذاری بر آنان است؛ مردمی از طبقات غیر الیت و غیر روشنفکر و عمدتاً سنتی که به احتمال فراوان مخاطب کتاب‌ها و سخنرانی‌ها و مباحث آکادمیک و محصولات رسانه‌ای آنها نیستند و علاقه‌ای نیز به فعالیت‌های سیاسی ندارند.

این ارتباط به‌ویژه برای کشورهایی که بافت سنتی دارند، ضروری‌تر می‌نماید؛ چون مردم عادی، فضای فکری و نظام ارزشی کاملاً متفاوتی با فمینیست‌ها دارند. این فاصله میان فمینیست‌های ایرانی و توده‌های مردم نیز به روشنی دیده می‌شود؛ اگرچه فعالیت‌های ترویجی فمینیست‌های ایرانی در کنار روند مدرن شدن جامعه و تأثیرپذیری عمیق از فرهنگ غالب جهانی، بسیاری از آموزه‌های فمینیستی را در جامعه سنتی و مسلمان ایرانی، ترویج و تثبیت کرده اما هنوز فضای فکری توده‌ها با آنچه ایده‌آل فمینیست‌های ایرانی است، فاصله زیادی دارد و همچنان دین به عنوان قوی‌ترین و عمیق‌ترین نهاد در جامعه ایرانی در کنار سنت‌های ریشه‌دار و کهن، باعث بی‌اعتمادی عمومی و مقاومت نسبت به طرح عریان اندیشه‌های فمینیستی است. به همین دلیل است که این فعالان حوزه زنان، بر استفاده ابزاری از ادبیات دینی برای جلب اعتماد مردم و مسئولان به عنوان یکی از اصول عملکرد خود تصریح می‌کنند.

در دوران هشت ساله حاکمیت اصلاح‌طلبان، فمینیست‌های ایرانی به نسبت امکانات و نیروی انسانی محدودشان تلاش نسبتاً قابل ملاحظه‌ای برای پر کردن این فاصله و ارتباط گرفتن با توده‌های مردم داشتند. برگزاری دوره‌های آموزشی و کارگاه‌های تحلیل جنسیتی، هویت جنسیتی، آموزش جنسی، آموزش حقوق، مقابله با خشونت و امثال آن، برای مردم شهرهای کوچک یا حتی زنان و دختران روستایی از این جمله است. در سال‌های اخیر نیز بخشی از این فعالیت‌ها به عنوان پروژه‌های شهرداری تهران و برخی شهرهای دیگر در کشور برای کاهش خشونت علیه زنان یا آموزش مهارت‌های زندگی ادامه یافته است.

از میان روش‌های مرسوم بین‌المللی برای مداخله‌گری مشارکتی و فعالیت اجتماعی، روش ارزیابی مشارکتیِ روستایی(PRA) (Participatory rural appraisal) در پروژه‌های اخیر شهرداری از سوی فعالان فمینیست به کار رفته است. PRA یکی از روش‌های پژوهش کیفی است که در دهه 70 میلادی در جهت رفع نواقع روش‌های کیفی پیشین و مشارکت دادن و فعال کردن اطلاع‌دهنده‌ها و پرسش‌شونده‌ها ابداع شده است. در این روش تلاش می‌شود افرادی که همیشه در حاشیه هستند مانند مردان فقیر و ناتوان یا خجول روستا یا جامعه زنان به طور کلی، در تحقیق مشارکت داده شوند و علاوه بر ارائه اطلاعات مورد نظر پژوهش‌گر، خود نیز فعال شده و ضمن کسب خودآگاهی نسبت به مشکلات، برای رفع آنها وارد عمل شوند.

PRA ابتدا در روستاها و برای فعالیت‌های توسعه‌ای در زمینه کشاورزی یا مدیریت منابع طبیعی یا فقرزدایی و بهداشت و رفاه به کار می‌رفته، اما پس از آن برای توسعه شهری و آموزش بزرگسالان و در نهایت از سوی فمینیست‌ها برای تحلیل‌های جنسیتی و سایر آموزش‌های مرتبط نیز به کار گرفته شده است.

بر اساس توضیح اجمالی مجریان طرح کاهش خشونت در شهرداری تهران، که بخشی از آن در سایت "تا قانون خانواده برابر" آمده است، روش PRA برای کاهش خشونت علیه زنان در مناطق 10 و 12 و 15 و 17 تهران و همچنین جمع‌آوری اطلاعات کیفی در همین زمینه به این ترتیب به کار می‌رود:

ابتدا با استفاده از پتانسیل‌های هر منطقه مانند جلسه‌ها و روضه‌های زنانه یا سراهای محله، زنان فعال آن محل شناسایی می‌شوند. سپس تسهیل‌گران یعنی تیم پژوهش و آموزش که قرار است با استفاده از روش ارزیابی مشارکتی، زنان را آموزش داده و فعال کنند، هدف اصلی طرح یعنی کاهش خشونت علیه زنان را برای زنان فعال محله تشریح کرده و از آنها می‌خواهند سایر زنان را برای جلسات اصلی خبر کنند. جلسات اصلی به صورت کارگاهی اجرا می‌شود و در واقع ماه‌ها به طول می‌انجامد. تسهیل‌گران در این کارگاه‌ها از زنان محله می‌خواهند ابتدا مصادیق خشونت را برشمارند و آن را توصیف کنند. سپس خودشان علت‌هایی که به نظرشان می‌رسد بیان کنند و در نهایت روش‌هایی برای کاهش خشونت پیشنهاد بدهند.

تسهیل‌گران در این مسیر، کار مهم و سختی بر عهده دارند و باید به طور غیرمستقیم با استفاده از داستان‌ها یا ایجاد پرسش‌های هدفمند، نگرش مخاطبان را در جهت آموزه‌های فمینیستی اصلاح کنند. بخشی از روش‌های ارائه‌شده از سوی زنان محل نیز ممکن است کارآمد یا همسو با آموزه‌های فمینیستی نباشد، اما تسهیل‌گران برای جلب اعتماد و ممانعت از ایجاد فاصله بین خودشان و مخاطبان، به مخالفت آشکار با آن نمی‌پردازند. به عنوان نمونه در یکی از کارگاه‌ها افزایش روابط دختران و پسران در حوالی دانشگاه تازه تأسیس محل، به عنوان یکی از مصادیق ناامنی عنوان شده یا در جای دیگر برای حل مشکل متلک‌گویی، عنوان کرده‌اند که باید به زنان محل تذکر داد حجاب اسلامی را رعایت کنند. در کارگاهی دیگر نیز برای کاهش خشونت، مراجعه به امام جماعت مسجد و تقاضا برای وساطت او و نصیحت همسر را به عنوان یکی از روش‌های حل مشکل مطرح کرده‌اند. به تصریح مجریان طرح، این نوع نگاه در توصیف و ارائه راه‌حل که ناشی از غلبه کلیشه‌های جنسیتی و آموزه‌های دینی به عنوان یک نهاد خشونت‌زاست، باید اصلاح شود، اما مخالفت علنی با این پیشنهادها و توصیف‌ها به ارتباط و اعتماد مخاطب آسیب می‌زند، لذا از آن مقابله مستقیم اجتناب می‌شود و در عوض، روش‌های دیگر مورد تأکید قرار می‌گیرد.

پس از طی این مراحل که ممکن است ماه‌ها به طول بیانجامد، هر گروه از زنان که در کارگاه، مسیری از آگاهی را با یکدیگر طی کرده‌اند، اکنون پروژه‌هایی متناسب با راه‌حل‌های نهایی طراحی و خود برای اجرای آن اقدام می‌کنند. این پروژه‌ها در طرح اخیر شامل مواردی نظیر طراحی بروشور برای آگاهی‌بخشی به زنان درباره انواع خشونت، تهیه نشریه محلی، برگزاری دوره دفاع شخصی، همایش رفع اعتیاد و ایجاد مشاغل خانگی مانند تولید قارچ یا مربا برای توانمندی‌سازی اقتصادی زنان بود تا آنها را در مقابل خشونت مردان، مقاوم کند.

اطلاعات حاصل از این گفتگوها و کارگاه‌ها با زنان محله در قالب نتایج پژوهش کیفی برای بررسی مصادیق و جایابی خشونت‌ها و نگرش‌سنجی نیز، قابل تدوین و استفاده است.

شیوه‌های دیگر مددکاری اجتماعی غیرمشارکتی نیز از سوی فعالان حقوق زنان در شهر‌های دیگر اجرا می‌شود. به عنوان نمونه یک سازمان غیردولتی در ایلام به کمک شهرداری، زنان را برای مقابله با خشونت آموزش می‌دهند. مددکاران پر تلاش این سازمان برای هر سال، تعدادی از محلات شهر را بسته به توان نیروها انتخاب می‌کنند. هر مددکار با یک محله شروع می‌کند و ابتدا به سراغ مسجد محل یا جلسه‌های مذهبی می‌رود تا با کمک آنها زنان محله را جمع کرده و برایشان کلاس‌های آموزشی درباره انواع خشونت بگذارد و آگاهشان کند که اگر با چنین رفتارها یا گفتارها یا عملکردی از سوی همسر یا دیگران مواجه شدند، خشونت‌دیده هستند و با روش‌های طرح‌شده در کلاس باید با آن مقابله کنند.

در اغلب این محلات، زنان مددکار ابتدا مجبور هستند با روش‌هایی از جمله پخش بسته‌های بهداشتی و توصیه‌هایی در این زمینه برای بهبود وضعیت بهداشت زنان، اعتماد آنان را جلب کنند تا به سخنان بعدی آنها گوش دهند و بپذیرند. بعد از کلاس‌های آموزشی نیز برنامه دارند که دائم به خانه افراد محل سر زده و از احوال زن خانه آگاه شوند و بعضاً با مرد خانه درباره خشونت سخن بگویند و او را به کاهش رفتارهای خشن تشویق و ترغیب کنند.

مسلماً بهره‌گیری از این روش‌ها اگر فراگیر و مستمر باشد، به فمینیست‌های ایرانی کمک می‌کند تا فاصله‌ای که با توده‌های مردم عادی دارند، کاهش دهند. همچنین به آنها مساعدت می‌نماید تا به تدریج نظام ارزشی و سبک زندگی و نوع نگاه زنان را به روابط خانوادگی و هویت زنانه و مردانه تغییر دهند. به این ترتیب، به عنوان مثال زنی که پیش از این مورد ضرب و شتم همسر قرار می‌گرفته و تحمل می‌‌کرده، به گفته خود تحت‌تأثیر این کارگاه‌ها از این پس فعالانه وارد دعوا می‌شود و او هم در حد توانش به ضرب و شتم می‌پردازد.

مسلماً روش‌های مداخله‌گری از نوع مشارکتی، ابزار بسیار خوبی برای فعال‌کردن توده‌های منفعل و انتقال و درونی‌کردن مفاهیم و ارزش‌های مورد نظر تسهیل‌گران است، اما اهداف و ارزش‌های فمینیستی و راه‌حل‌های آن برای مشکلات زنان از جمله خشونت، متأسفانه بعضا آسیب‌زاست و نه تنها مشکل زنان را حل نمی‌کند که با صدمه زدن به نهاد خانواده و سست کردن آن، زنان و به تبع آن جامعه را در معرض انواع جدیدی از مشکلات قرار می‌دهد. به عنوان نمونه توانمند‌سازی اقتصادی زنان بدون اصلاح فرهنگ مردان و بدون آموزش زنان برای نحوه تنظیم روابط اقتصادی با همسر، این توان جدید را چماقی بر سر مرد و مایه افزایش تنش در خانواده و کاهش مسئولیت‌پذیری مرد و آسیب بیشتر افراد آن، می‌کند.

(در همین زمینه: وقتی مقابله با خشونت، خشونت زا می شود)


آگاه‌سازی زنان به حق و حقوق و جسارت دادن برای مقابله با ظلم، اگرچه ضروری و تحسین‌برانگیز است، اما اگر با تدبیر و بدون دغدغه برای حفظ خانواده صورت نگیرد، چنان‌که شده، به افزایش آمار طلاق می‌انجامد و آسیب‌های به مراتب خطرناک‌تر و گسترده‌تری را نسبت به برخی از مصادیق قبلی خشونت، بر زنان و فرزندانشان و کل جامعه تحمیل می‌کند، که البته این موارد جزء دغدغه‌های فمینیستی نیست و ممکن است حتی مرحله‌ای گذار برای هر چه مدرن شدن و رهایی از سنت قلمداد شود، ولی برای قائلین به نهاد خانواده از چالش‌های اساسی بوده که ضمن آگاهی دادن و کمک به زنان، از چه طریقی به حفظ و تحکیم نهاد خانواده اقدام شود؟

به همین دلیل است که تلاش‌های بعضاً مخلصانه و قابل تحسین فمینیست‌ها در کمک به بهبود وضعیت زنان، از سوی دیگر نگرانی‌های جدی بر می‌انگیزد که از تضعیف و انحراف باورهای دینی مردم گرفته تا ترویج روش‌های آسیب‌زا برای مقابله با آسیب را در بر می‌گیرد.

مطالب مرتبط :
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار